Na oddziały okulistyki zgłaszają się pacjenci z retinopatią. Prof. Rejdak: Efekt patrzenia na Słońce

Katarzyna Pinkosz, NewsMed, Wprost: Przy okazji niedawnego wyjątkowego zjawiska, jakim było zaćmienie Słońca okuliści ostrzegali, że trzeba na nie patrzeć w sposób bezpieczny. Ale wiele osób myśli: przecież to tylko chwila. I nie każdy miał specjalne okulary...

Prof. Robert Rejdak, kierownik Kliniki Okulistyki Ogólnej UM w Lublinie, prezes Stowarzyszenia Chirurgów Okulistów Polskich: Zaćmienie Słońca jest bardzo niebezpieczne dla oczu, szczególnie dla siatkówki i plamki żółtej. Może spowodować retinopatię słoneczną i nieodwracalnie uszkodzić centralne widzenie, niszcząc fotoreceptory. Dlatego ostrzegaliśmy przed patrzeniem na zaćmienie Słońca, chyba że przez specjalny filtr lub sprzęt z filtrem zgodnym z normą ISO 12312-2. To specjalistyczne filtry. Również fotografowie mają specjalny sprzęt zabezpieczający przed promieniowaniem.

Obecnie zgłasza się wielu pacjentów na oddziały okulistyczne w całej Europie z objawami retinopatii słonecznej. Objawy mogą wystąpić z opóźnieniem. Retinopatia słoneczna to uszkodzenie siatkówki, najczęściej plamki, po patrzeniu bezpośrednio na Słońce lub bardzo jasne źródło światła.

Po czym poznać, że doszło do uszkodzenia siatkówki podczas patrzenia na zaćmienie Słońca?

Pacjenci zaczynają widzieć ciemny mroczek, w polu widzenia można też zauważyć falowanie linii.

Typowe objawy retinopatii słonecznej to: zamazane lub zniekształcone widzenie, ciemna plama w centrum pola widzenia (mroczek), trudność z czytaniem lub rozpoznawaniem szczegółów, zmiana wrażliwości na światło, czasem światłowstręt, zaburzenia widzenia kolorów. Proste linie mogą wydawać się krzywe lub pofalowane. Co ważne, ból oka często nie występuje, a objawy mogą pojawić się dopiero po kilku godzinach lub nawet dniach od ekspozycji.

Jeśli po patrzeniu na Słońce pojawiła się nowa plama, zniekształcenie centralnego widzenia albo pogorszenie ostrości wzroku, warto pilnie skontaktować się z okulistą. Nie ma swoistego leczenia odwracającego uszkodzenie, dlatego ważna jest ocena siatkówki i wykluczenie innych przyczyn.

Okulista, przy pomocy badania OCT, widzi, że jest uszkodzona warstwa fotoreceptorów. Niestety, takie uszkodzenie może być nieodwracalne.

Jednak nie tylko patrzenie na zaćmienie Słońca może uszkodzić wzrok. Chociaż o okularach przeciwsłonecznych dużo się mówi, to często pamiętamy o tym tylko na wakacjach. Czy chodzenie bez okularów przeciwsłonecznych może stopniowo uszkadzać wzrok?

Silne światło słoneczne jest niebezpieczne dla oczu, m.in. ze względu na promieniowanie w zakresie światła widzialnego, w tym światła niebieskiego.

Na poziomie komórkowym może dochodzić do powstawania wolnych rodników tlenowych i uszkodzenia komórek siatkówki, szczególnie jej centralnej części. Długotrwała ekspozycja na światło słoneczne wiąże się też ze zwiększonym ryzykiem zmian w obrębie plamki żółtej. Dlatego osoby, które nie stosują w słoneczne dni okularów przeciwsłonecznych wyposażonych w filtr UV 400, bez odpowiednich oznaczeń i certyfikatów, są bardziej narażone na przewlekłe uszkodzenia struktur oka.

Światło słoneczne może też powodować zapalenie spojówek, łzawienie i podrażnienie – szczególnie w przypadku pacjentów z zespołem suchego oka lub alergią. Są również dane pokazujące, że przewlekła ekspozycja na promieniowanie słoneczne może wpływać na rozwój zaćmy oraz zmian na powierzchni oka, takich jak skrzydlik czy tłuszczyk.

Najlepiej więc unikać intensywnego światła słonecznego i stosować okulary z odpowiednimi filtrami. Najważniejsze jest to, żeby okulary miały odpowiedni filtr UV, najlepiej UV 400, oraz spełniały wymagane normy bezpieczeństwa.

Co jeszcze uszkadza wzrok latem? Czy np. soczewki kontaktowe są bezpieczne? Można w nich pływać?

Osobom noszącym soczewki kontaktowe odradzamy kąpiele w soczewkach kontaktowych.

Zawsze mamy wysyp infekcji po kąpielach w basenach, jeziorach, a nawet pod prysznicem – infekcji rogówki i powierzchni oka – ponieważ na soczewkach kontaktowych mogą osiadać drobnoustroje i bardzo szybko może dojść do infekcji. Do naszej kliniki często trafiają młodzi ludzie, którzy pływają w soczewkach kontaktowych. Najgroźniejsze są infekcje wywołane m.in. przez grzyby i Acanthamoebę. Nieraz przebieg infekcji jest bardzo poważny, może nawet zagrozić utratą wzroku.

Jakie są objawy takiej infekcji spowodowanej pływaniem w soczewkach kontaktowych?

Jest to dość typowe – pacjent kąpał się, mając założone soczewki kontaktowe. Pojawia się pieczenie oka, ból, rozmazanie obrazu, łzawienie, światłowstręt. Objawy się nasilają.

W badaniu lampą szczelinową stwierdzamy obecność infekcji, naciek zapalny na rogówce. Wymaga to diagnostyki i pilnego leczenia, które czasem bywa bardzo trudne, szczególnie jeśli stan jest wywołany np. przez grzyby czy Acanthamoebę.

Co roku apelujemy o to, żeby nie kąpać się w soczewkach kontaktowych.

A jeśli lecimy samolotem? Czy podczas dłuższych lotów lepiej zrezygnować z soczewek kontaktowych?

Jeśli lecimy samolotem, to – szczególnie przy dłużej trwających lotach – warto rozważyć zdjęcie soczewek kontaktowych. W samolocie mamy bardzo suche powietrze i wymuszony obieg powietrza, co może nasilać wysuszenie powierzchni oka i powodować dyskomfort u osób noszących soczewki. Warto podczas lotu założyć okulary i pamiętać o nawilżaniu oczu.

Przy wysokich temperaturach latem – a w tym roku dają się nam one szczególnie we znaki – uciekamy do klimatyzowanych pomieszczeń. Pojawia się zaczerwienienie, pieczenie, ból…

Klimatyzacja nasila zespół suchego oka, dlatego latem warto korzystać ze sztucznych łez i nawilżać oczy, ponieważ nie tylko je nawilżamy, ale też pomagamy usuwać alergeny z powierzchni oka. Klimatyzacja może też nasilać objawy alergii, a stosując sztuczne łzy, usuwamy alergeny ze szpary powiekowej. Pylenie wysuszonych traw również nasila objawy alergii.

Warto założyć też czapkę z daszkiem, która będzie chroniła oczy przed słońcem.

Lato to nie jest więc dobry okres dla oczu?

Powiem inaczej: jest tyle korzyści z lata, że warto trochę uważać, by zadbać o wzrok.

Jeszcze jedna ważna rzecz – w lecie często pracujemy w ogródkach, przy domu, remontujemy, odmalowujemy. Apelujemy, by takie czynności wykonywać w okularach ochronnych. Mamy wiele urazów oka – przy piłowaniu, malowaniu, koszeniu trawy. A można łatwo temu zapobiec, zakładając ochronne okulary.

Jakie urazy oka najczęściej zdarzają się podczas takich prac? I kiedy wystarczy przepłukanie oka, a kiedy trzeba natychmiast zgłosić się do okulisty?

To zależy od rodzaju urazu. Szczególnie niebezpieczne są urazy mechaniczne, ciała obce wbite w rogówkę czy oko oraz sytuacje, kiedy do oka dostają się substancje chemiczne. W takich przypadkach nie należy czekać, tylko jak najszybciej zgłosić się do lekarza.

A jak latem powinniśmy dbać o wzrok od strony diety? Czy rzeczywiście to, co jemy, ma znaczenie dla plamki żółtej?

Dieta bogata w luteinę i zeaksantynę może spowalniać rozwój zmian związanych z wiekiem w plamce żółtej, czyli AMD. Zaleca się też dietę bogatą w witaminy A, E i C, a także cynk i selen. Warto jeść ryby, żółtko jajka, kolorowe warzywa i owoce.

Oczywiście dostępnych jest też wiele suplementów diety, które mogą być stosowane u pacjentów z określonymi chorobami plamki żółtej. Jednak suplementację warto dobierać do konkretnego pacjenta i jego stanu zdrowia.

Warto też się badać okulistycznie?

Okresowe kontrole u okulisty są szczególnie zalecane po 40. roku życia – każdy powinien przejść takie badania, by zwrócić uwagę na wczesne objawy jaskry, zaćmy czy pierwszych zmian w plamce żółtej. Zalecamy ich powtarzanie co 2–3 lata, a później nawet raz w roku.

Grupą ryzyka są pacjenci z cukrzycą, która potrafi uszkodzić wzrok. Każdego pacjenta, u którego rozpoznaje się cukrzycę typu 2, powinno się poddać badaniu okulistycznemu. To niezwykle ważne – możemy zapobiec powikłaniom cukrzycy, badając się, a jeśli są do tego wskazania – wcześnie lecząc.

Czy takie badania są realne? Czy nasz system ochrony zdrowia sobie z tym poradzi? Jest szansa, że w najbliższym czasie w takich przesiewowych badaniach okulistów wspomoże sztuczna inteligencja?

Coraz więcej osób ma problemy ze wzrokiem i to jest widoczne w gabinetach. Około pół miliona pacjentów stoi w kolejce na pierwszą wizytę u okulisty. Na pewno potrzebne są zmiany organizacyjne. Telemedycyna wspierana sztuczną inteligencją to jest przyszłość – chodzi o to, żeby badań przesiewowych nie musiał wykonywać za każdym razem okulista.

Tu jest też duża rola optometrystów, którzy pojawiają się w systemie ochrony zdrowia jako zawód medyczny. Optometrysta również może sprawdzić wzrok i może pomóc w wykonywaniu badań przesiewowych.

Czy sztuczna inteligencja może w przyszłości wykrywać choroby oczu, zanim pacjent zauważy jakiekolwiek objawy?

Tak, i to jest jeden z najbardziej obiecujących kierunków. Sztuczna inteligencja może analizować zdjęcia dna oka czy badania OCT i wskazywać pacjentów, którzy wymagają pogłębionej diagnostyki okulistycznej. Nie zastąpi jednak lekarza – może natomiast pomóc nam szybciej wyłapać osoby wymagające dalszego badania i leczenia.

Czyli najważniejsze przesłanie na lato jest proste: okulary przeciwsłoneczne, ostrożność z soczewkami kontaktowymi. Nie zapominajmy też o badaniach i wizycie u lekarza, jeśli pojawią się niepokojące objawy?

Dokładnie. Lato jest dla nas bardzo dobre, ale warto pamiętać, że oczy również potrzebują ochrony. Kilka prostych zasad może uchronić nas przed poważnymi problemami ze wzrokiem.

Prof. dr hab. Robert Rejdak jest kierownikiem Kliniki Okulistyki Ogólnej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, prezesem Stowarzyszenia Chirurgów Okulistów Polskich.