Zdrowie nastolatków zaczyna się w domu. Sprawdź, jak chronić młodzież przed uzależnieniami

Okres dorastania to czas intensywnych zmian biologicznych, emocjonalnych i społecznych. Nastolatki doświadczają silnych emocji, szukają akceptacji rówieśników, testują granice i próbują zbudować własną tożsamość. Jednocześnie ich mózg wciąż dojrzewa – układ nagrody, odpowiedzialny za poszukiwanie przyjemności i nowości, działa silniej niż system kontroli i hamowania impulsów.

W praktyce oznacza to większą podatność na szybkie i intensywne bodźce. Substancje psychoaktywne – alkohol, marihuana, dopalacze czy niektóre leki – dają natychmiastowy efekt: rozluźnienie, chwilową ulgę, poczucie odwagi lub przynależności. Dla części młodych ludzi stają się „szybkim rozwiązaniem” problemów, z którymi nie potrafią jeszcze radzić sobie w zdrowy sposób.

Warto podkreślić, że większość nastolatków nie sięga po substancje z myślą o uzależnieniu. Często próbują poradzić sobie z napięciem, stresem, lękiem czy poczuciem samotności, nie mając jeszcze rozwiniętych umiejętności regulowania emocji. Ciekawość i presja rówieśnicza również odgrywają istotną rolę.

Znaczący wpływ ma także otoczenie medialne. Normalizacja picia alkoholu czy używania marihuany w memach, filmikach i mediach społecznościowych może tworzyć fałszywe wrażenie, że „wszyscy tak robią”. Dane pokazują jednak, że rzeczywistość jest bardziej złożona. Im częściej młody człowiek korzysta z „przycisku reset” w postaci substancji psychoaktywnych, tym trudniej uczy się zdrowych strategii radzenia sobie z emocjami – a to zwiększa ryzyko rozwoju nawyku i uzależnienia.

W jakim wieku młodzież zaczyna eksperymentować?

W Polsce obserwuje się obniżenie wieku inicjacji alkoholowej oraz coraz częstsze łączenie alkoholu z marihuaną, nowymi substancjami psychoaktywnymi czy lekami. Alkohol bardzo często stanowi pierwszy krok – jego używanie obniża barierę psychiczną przed sięganiem po inne środki.

Badania ESPAD (2024) pokazują, że:

• 72,9 proc. uczniów pierwszych klas szkół ponadpodstawowych piło alkohol przynajmniej raz w życiu,
• w trzecich klasach odsetek ten wzrasta do 91,3 proc.,
• nielegalnych substancji psychoaktywnych spróbowało 14,5 proc. uczniów pierwszych klas i 23,7 proc. uczniów klas trzecich.

Po okresie spadku, rozpowszechnienie używania nowych substancji psychoaktywnych („dopalaczy”) w 2024 roku przestało się zmniejszać, co budzi niepokój ekspertów.

Jakich substancji używa polska młodzież?

Dla rodziców kluczowa jest uważna obserwacja zmian w zachowaniu dziecka. Sygnałami ostrzegawczymi mogą być m.in. nagłe wahania nastroju, drażliwość lub apatia, zmiana towarzystwa, tajemnicze wyjścia, zaniedbywanie szkoły czy impulsywne zachowania.

Zdarza się, że pojawiają się także sygnały fizyczne – nietypowy zapach ubrań, dym, chemiczne wonie lub dziwne opakowania. Na rynku dostępne są testy do wykrywania narkotyków w moczu lub ślinie, jednak nie zastąpią one rozmowy i uważnej obserwacji.

Marihuana pozostaje najczęściej używaną nielegalną substancją wśród młodzieży. Jej formy są dziś bardzo zróżnicowane – od suszu do palenia po oleje, ekstrakty i produkty spożywcze o wysokim stężeniu THC. Użytkowanie może objawiać się m.in. przekrwieniem oczu, kaszlem, zwiększonym apetytem, a pod wpływem – nieadekwatnym zachowaniem i zaburzeniami koordynacji.

Coraz większym problemem jest także nadużywanie leków – zarówno dostępnych bez recepty preparatów na katar czy kaszel, jak i leków nasennych lub uspokajających. Nowe substancje psychoaktywne, takie jak syntetyczne katynony czy kanabinoidy, są szczególnie niebezpieczne ze względu na nieprzewidywalny skład i działanie.

Co można zrobić, by ograniczyć ryzyko?

Badania jednoznacznie pokazują, że postawy rodziców mają ogromny wpływ na decyzje dzieci dotyczące alkoholu i narkotyków. Dla młodzieży w wieku 12–15 lat to właśnie rodzice – częściej niż rówieśnicy – są kluczowym punktem odniesienia.

Najsilniejszym czynnikiem ochronnym jest dobra, oparta na zaufaniu relacja. Regularne rozmowy o emocjach, trudnościach i relacjach są skuteczniejsze niż same zakazy. Dziecko, które czuje się wysłuchane, rzadziej szuka „ucieczki” w substancjach.

Równie ważne jest uczenie rozpoznawania emocji i radzenia sobie ze stresem, stawianie jasnych granic oraz bycie dobrym przykładem w codziennych zachowaniach. Jeśli pojawią się niepokojące sygnały, warto reagować wcześnie – spokojnie, bez oceniania i zamykania dialogu.

Profilaktyka nie polega na panice. Większość nastolatków, którzy eksperymentują, z czasem rezygnuje z zachowań ryzykownych. Kluczowa jest jednak codzienna obecność rodzica i gotowość do rozmowy.

Gdzie szukać pomocy?

Jeśli rodzic podejrzewa, że dziecko sięga po substancje psychoaktywne lub nie radzi sobie emocjonalnie, nie powinien zostawać z tym sam. Pomoc można uzyskać w szkole, poradniach psychologiczno-pedagogicznych, poradniach leczenia uzależnień oraz w telefonach zaufania, takich jak 116 111 dla dzieci i młodzieży czy 800 199 990 – Ogólnopolski Telefon Zaufania Uzależnienia.