ZUS kontroluje mniej firm. Błędy wykrywa już jednak aż w 9 na 10 przypadków

ZUS coraz rzadziej kontroluje przedsiębiorców, ale znacznie częściej trafia tam, gdzie rzeczywiście dochodzi do nieprawidłowości. Z danych za pierwsze osiem miesięcy tego roku wynika, że błędy stwierdzono w ponad 90 proc. przeprowadzonych kontroli.

Od stycznia do sierpnia pracownicy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przeprowadzili 20 529 kontroli płatników składek. Nieprawidłowości wykryto aż w 18 495 przypadkach. W 15 697 kontrolach błędy miały wymiar finansowy. Łączny wynik finansowy kontroli wyniósł 373,3 mln zł. Zdecydowana większość tej kwoty – 360,6 mln zł – dotyczyła nieprawidłowego naliczania składek na ubezpieczenia społeczne. Kolejne 12,7 mln zł wiązało się z błędami w naliczaniu lub rozliczaniu świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Te branże najczęściej trafiają pod lupę

ZUS szczególną uwagę zwraca na te obszary rynku, w których częściej występują skomplikowane modele zatrudnienia, duża rotacja pracowników albo szerokie wykorzystanie umów cywilnoprawnych.

W ostatnim czasie nieprawidłowości szczególnie często wykrywano w:

• transporcie międzynarodowym,
• działalności związanej z zatrudnieniem i pośrednictwem pracy,
• usługach ochroniarskich.

Pod szczególną obserwacją pozostaje również rynek pracy platformowej.

Mniej kontroli, ale znacznie większa skuteczność

Jeszcze kilka lat temu ZUS przeprowadzał około 60 tys. kontroli rocznie. W 2017 r. było ich ponad 60,8 tys., a rok później blisko 59 tys. Obecnie inspektorzy kontrolują znacznie mniej płatników, ale wykrywają błędy zdecydowanie częściej. W 2017 r. nieprawidłowości stwierdzano w około 65 proc. kontroli. Obecnie wskaźnik przekracza 90 proc.

Zmieniła się także finansowa efektywność takich działań. Dziewięć lat temu średni wynik finansowy jednej kontroli wynosił około 6 tys. zł. Dziś przekracza 18 tys. zł.

– Dane za 8 miesięcy 2026 r. pokazują, że skuteczna analiza ryzyka pozwala ograniczać liczbę kontroli przy jednoczesnym zwiększaniu ich skuteczności

– mówi Szymon Kasprowski, główny inspektor kontroli ZUS.

– Dzięki temu działania kontrolne koncentrują się przede wszystkim tam, gdzie ryzyko wystąpienia nieprawidłowości jest największe.

ZUS wybiera firmy na podstawie ryzyka

Mniejsza liczba kontroli nie jest przypadkowa. ZUS odchodzi od szerokiego sprawdzania dużej liczby przedsiębiorców na rzecz dokładniejszego typowania podmiotów, w których ryzyko błędów lub naruszeń jest największe. Zakład wykorzystuje informacje zgromadzone w swoich systemach, analizę danych, modele ryzyka oraz dane z rejestrów publicznych. Dzięki temu inspektorzy częściej trafiają do firm, w których istnieje większe prawdopodobieństwo nieprawidłowego rozliczania składek lub zgłaszania pracowników do ubezpieczeń.

Co najczęściej wykrywa ZUS?

Nieprawidłowości dotyczą m.in. zbiegu tytułów do ubezpieczeń społecznych, zaniżania podstawy wymiaru składek czy błędnego rozliczania osób wykonujących pracę na rzecz własnego pracodawcy. ZUS zwraca też uwagę na przypadki wykorzystywania różnych form zatrudnienia w sposób, który może prowadzić do zaniżenia należnych składek.

Co sprawdzają w firmie?

Kontrola płatnika składek może obejmować przede wszystkim prawidłowość zgłaszania pracowników i innych osób do ubezpieczeń, obliczania i opłacania składek oraz ustalania uprawnień do świadczeń. ZUS może także sprawdzić, czy dane przekazywane przez płatnika są prawidłowe i czy dokumentacja związana z ubezpieczeniami społecznymi została sporządzona zgodnie z przepisami.

Kontrole mają chronić nie tylko środki Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale również prawa samych ubezpieczonych. Prawidłowo opłacone składki mają znaczenie m.in. dla wysokości świadczeń chorobowych, rentowych i emerytalnych.

Nie każdy błąd oznacza celowe działanie

ZUS podkreśla, że duża część wykrywanych nieprawidłowości wynika ze zwykłych błędów. Chodzi m.in. o spóźnione zgłoszenia do ubezpieczeń, pomyłki rachunkowe, błędnie ustaloną podstawę wymiaru składek czy nieprawidłowo wypełnione dokumenty. Takie uchybienia można zazwyczaj naprawić poprzez złożenie dokumentów korygujących i uregulowanie należności.