Prof. Zofia Kuratowska: „docentówka w tenisówkach”. Po odprawie i pracy w klinice jechała do Senatu
Kiedy warszawska klinika przy Barskiej musiała oddać piętro, zespół przeniósł się do ciasnego pokoju na parterze. Alicja Gil-Olkusznik wspomina, że na blacie, przy którym sama pracowała, narysowała kredą linię. Wyznaczyła w ten sposób miejsce dla swojej szefowej. Na górze zostały sale chorych, laboratoria i gabinet kierownika. Na dole trzeba było zmieścić cały zespół i przez kolejne miesiące zapewniać opiekę pacjentom. Kuratowska, jak zapamiętała ją pani Alicja Gil-Olkusznik, w białych tenisówkach zaglądała do chorych jeszcze w ostatnich dniach pracy przy Barskiej.
Mój niedawny wpis na Facebooku o profesor Zofii Kuratowskiej spotkał się z dużym zainteresowaniem. Potem pani Alicja przekazała mi fotografie, wycinki prasowe i własne wspomnienia. Pięć lat temu w „Polskim Archiwum Medycyny Wewnętrznej” opisaliśmy z gronem współautorów polski udział w odkryciu erytropoetyny. Teraz mogę wrócić do bohaterki tamtego artykułu i zobaczyć ją również oczami osoby, która przez blisko ćwierć wieku obserwowała jej codzienną pracę.
Zofia Kuratowska: SKąd organizm czerpie sygnał, że potrzebuje więcej czerwonych krwinek
Kuratowska urodziła się 20 lipca 1931 roku w Skolimowie. Jej ojcem był matematyk Kazimierz Kuratowski. W czasie powstania warszawskiego, mając trzynaście lat, kolportowała „Biuletyn Informacyjny”. Po wojnie studiowała polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Po dwóch latach wybrała medycynę. Jak wspominała w „Odrze”, pociągały ją literatura, film i krytyka, ale w czasach stalinowskich nawet wybór lektur podlegał ograniczeniom. W 1955 roku ukończyła warszawską Akademię Medyczną. W Instytucie Hematologii podjęła temat, który zajmował wówczas badaczy w kilku krajach. Skąd organizm czerpie sygnał, że potrzebuje więcej czerwonych krwinek?
Czerwone krwinki dostarczają tlen tkankom. Kiedy tlenu zaczyna brakować, organizm może odpowiedzieć zwiększeniem ich wytwarzania. Badacze wiedzieli już, że uczestniczy w tym krążący we krwi czynnik, nazwany erytropoetyną, czyli EPO. Doświadczenia na zwierzętach po usunięciu nerek wskazywały na istotną rolę tego narządu. Pozostawało doświadczalnie wykazać, że sama nerka w warunkach niedotlenienia może być źródłem czynnika pobudzającego krwiotworzenie.
W 1961 roku Zofia Kuratowska, Bohdan Lewartowski i Eligia Michalak opublikowali w „Blood” wyniki badań nad izolowanymi narządami królika. W kontrolowanych warunkach przepuszczali przez narządy krew o różnym stopniu utlenowania. Porównali nerkę, wątrobę, płuca i śledzionę. W zastosowanym modelu aktywność pobudzającą wytwarzanie krwinek czerwonych stwierdzili po perfuzji niedotlenionej nerki. Był to bezpośredni dowód doświadczalny na jej udział w wytwarzaniu erytropoetyny. W tym samym roku zespół amerykański wykazał w innym modelu, że po podaniu kobaltu nerka psa zwiększała wytwarzanie EPO.
Jako hematolog cenię w tej pracy sposób zadania pytania. Zespół Kuratowskiej porównał kilka narządów w tych samych warunkach i sprawdził, w którym z nich pojawia się badana aktywność. Z dzisiejszej perspektywy wynik pomaga zrozumieć jeden z mechanizmów niedokrwistości w przewlekłej chorobie nerek. Uszkodzone nerki mogą wytwarzać za mało erytropoetyny w stosunku do potrzeb organizmu, a szpik otrzymuje wówczas słabszy sygnał do produkcji czerwonych krwinek. Od tamtych doświadczeń do zastosowania rekombinowanej erytropoetyny w leczeniu prowadziły jeszcze lata pracy wielu zespołów. Kuratowska doczekała tej zmiany i należała do pionierów klinicznego stosowania EPO w Polsce.
Na drzwiach gabinetu była kartka: Ordynator i asystenci nie przyjmują prezentów od pacjentów i ich rodzin
W 1975 roku Kuratowska objęła oddział chorób wewnętrznych przy Barskiej. Alicja Gil-Olkusznik pracowała wtedy na urazówce i miała przejść na internę na czas remontu. Została na lata. Zapamiętała, że szefowa przyznawała się do własnych błędów i oczekiwała od współpracowników tej samej otwartości. Na drzwiach gabinetu wisiała informacja, że ordynator i asystenci nie przyjmują prezentów od pacjentów ani ich rodzin. Później podobna kartka pojawiła się również przy Banacha.
W opublikowanym portrecie Elżbiety Cichockiej sekretarka wspomina odprawy, podczas których Kuratowska pamiętała, w której sali i na którym łóżku leży dany pacjent. Jej syn, Kazimierz Lewartowski, opowiedział z kolei o spotkaniu na szpitalnych schodach. Matka zatrzymała się, żeby zapytać znajomego mężczyznę o żonę i dzieci. Jak się później okazało, leczyła go pięć lat wcześniej.
Władze stopniowo ograniczały działalność placówki przy Barskiej. Kiedy pod koniec 1984 roku stało się jasne, że nie uda się jej utrzymać, większość współpracowników Kuratowskiej złożyła wypowiedzenia. Na Ursynowie, gdzie zespół mógł dalej pracować w poradni hematologicznej Centrum Onkologii, sam wnosił meble, sprzęt i leki z darów. Chorzy przychodzili tam za swoimi lekarzami. Z Ursynowa zespół przeniósł się na Grochów, a w 1990 roku Kuratowska objęła kierownictwo Kliniki Hematologii Akademii Medycznej przy Banacha. Wspomnienie pani Alicji pozwala zobaczyć, ile pracy kryło się za tymi kolejnymi adresami.
Droga do Solidarności i Okrągłego Stołu
W sierpniu 1980 roku zaczęła się zmiana, którą w szpitalu przy Barskiej odczuwano bardzo konkretnie. Brakowało leków i podstawowego wyposażenia. Kuratowska zaangażowała się w „Solidarność” i przewodniczyła komisji zakładowej w ochockiej służbie zdrowia. Panią Alicję poprosiła o prowadzenie szpitalnej biblioteczki związku. Po wprowadzeniu stanu wojennego kierowała sekcją lekarską Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom, zwanego Komitetem na Piwnej. Odwiedzała miejsca internowania i więzienia, a osobom wychodzącym na wolność pomagała uzyskać opiekę lekarską.
Redagowała także wydawane poza cenzurą „Zeszyty Niezależnej Myśli Lekarskiej”. W przekazanym mi archiwum zachowały się ich okładki i karty. Pani Alicja przygotowywała teksty do powielania. Pismo dawało miejsce opracowaniom i świadectwom, których nie można było zamieścić w oficjalnym obiegu. W 1989 roku Kuratowska reprezentowała stronę solidarnościową w rozmowach o ochronie zdrowia przy Okrągłym Stole. Jeszcze w tym samym roku została wybrana do Senatu. Zasiadała w nim przez trzy kadencje, a w pierwszej i trzeciej pełniła funkcję wicemarszałka.
Pani Alicja pamięta, że po porannej odprawie i pracy w klinice profesor jechała do Senatu. Wieczorem przyjmowała jeszcze telefoniczny raport od lekarza dyżurnego. Gdy stan pacjenta tego wymagał, profesor wracała do szpitala. Do kliniki przynosiła też listy, które jako senatorka otrzymywała od ludzi z całej Polski. Z pomocą Janiny Ochojskiej i Polskiej Akcji Humanitarnej organizowano paczki z odzieżą i żywnością. Pani Alicja wspomina, że pakowała je w klinice, skąd kierowca zabierał je na pocztę.
Potrafiła pocałować pacjenta z HIV
W połowie lat osiemdziesiątych Kuratowska wydała książkę „AIDS. Nowa choroba”. Wiedzę o HIV trzeba było wtedy upowszechniać wśród ludzi, którzy o nowej chorobie dowiadywali się często z alarmistycznych doniesień. Profesor tłumaczyła, jak dochodzi do zakażenia, i angażowała się w pomoc osobom żyjącym z HIV. Współtworzyła Stowarzyszenie Solidarni wobec AIDS PLUS.
Grzegorz Jaszuński przytacza w swoim wspomnieniu scenę z telewizyjnych „Wiadomości”. Kamera pokazała, jak Kuratowska całuje młodego człowieka chorego na AIDS. Nazajutrz jeden z jej kolegów w Senacie zapytał ją z niepokojem, co teraz z nią będzie. Ten obraz mówi wiele o tamtym czasie. Nawet w wykształconym otoczeniu wicemarszałek zwykły gest bliskości mógł zostać odebrany jako narażenie się na zakażenie. Kuratowska publicznie okazała choremu serdeczność w czasie, gdy sam kontakt z osobą zakażoną budził lęk.
Listy z Pretorii
W 1997 roku Kuratowska przyjęła nominację na ambasadora Polski w Republice Południowej Afryki. Zespół kliniki przyjął jej decyzję z żalem. Pani Alicja pamięta pożegnanie na Okęciu 20 listopada i pierwszą kartkę, która nadeszła w grudniu. W listach do Warszawy profesor pisała o tęsknocie za przyjaciółmi i chorymi, z którymi była związana. Opowiadała też o pierwszej Wigilii bez choinki, za to z barszczem, opłatkiem i pierogami kupionymi u mieszkającej w RPA Polki. W liście urodzinowym dla przyjaciółki opisała bukiet dwukolorowych róż, kupiony w Pretorii z myślą o niej.
Z tych samych listów wiadomo, jak bardzo zależało jej na obecności polskiej kultury w RPA. Pisała o pokazach filmów Andrzeja Wajdy i o sprowadzeniu Marka Edelmana na uroczystości poświęcone pamięci ofiar Zagłady. Bliscy i współpracownicy w Warszawie dowiadywali się z jej korespondencji również o sprawach, które zwykle nie trafiają do oficjalnych biogramów. Dzięki temu w dostarczonych mi materiałach można poznać także kobietę, która w nowym kraju układała sobie codzienne życie i wciąż szukała czasu, by pisać do przyjaciół.
Zofia Kuratowska zmarła 8 czerwca 1999 roku w Pretorii. Jak wspomina pani Alicja, dwa dni przed śmiercią dotarł do niej ostatni list z Warszawy, przywieziony przez posłankę Iwonę Śledzińską-Katarasińską. Pięć lat później w rektoracie Akademii Medycznej otwarto poświęconą profesor wystawę. W relacji pani Alicji i prof. Wiesława Wiktora Jędrzejczaka czytam o przedmiotach, które wtedy pokazano. Wśród nich znalazły się jej słuchawki lekarskie. Na otwarciu zabrał głos także Janusz Olewiński, więzień polityczny z lat osiemdziesiątych i pacjent kliniki. Przyszedł podziękować za uratowanie życia.
Kiedy dziś wracam do artykułu w „Blood”, myślę również o tamtym wystąpieniu pacjenta. Nazwisko Kuratowskiej zachowało się w podręcznikach dzięki doświadczeniu z 1961 roku. Olewiński przechował własną pamięć o tym, co zawdzięczał jej zespołowi. W 95. rocznicę urodzin Pani Profesor warto przywołać oba świadectwa. Dziękuję pani Alicji Gil-Olkusznik za to, że udostępniła mi materiały i że w jej wspomnieniach wciąż słychać głosy ludzi z Barskiej i Banacha.
Źródła
Alicja Gil-Olkusznik, wspomnienia o prof. Zofii Kuratowskiej, w tym relacja zamieszczona w tomie „Zofia Kuratowska. Lekarz, polityk, dyplomata” Grzegorza Jaszuńskiego (Rytm, Warszawa 2000). W archiwum przekazanym autorowi także portret Elżbiety Cichockiej „Docentówka w tenisówkach”.
A. Gil-Olkusznik, W. Jędrzejczak, „Pamięci Profesor Zofii Kuratowskiej”, „Medycyna – Dydaktyka – Wychowanie”, 2004, t. XXXVI, nr 7–8, s. 26–27.
Z. Kuratowska, B. Lewartowski, E. Michalak, „Studies on the Production of Erythropoietin by Isolated Perfused Organs”, „Blood” 1961, 18(5), s. 527–534. https://doi.org/10.1182/blood.V18.5.527.527
R. W. Gryglewski i wsp., „Erythropoietin: a story of a discovery with Polish contribution”, „Polish Archives of Internal Medicine”, 2021. https://www.mp.pl/paim/issue/article/15909/
„Kuratowska Zofia”, Encyklopedia Solidarności oraz biogram Zofii Kuratowskiej na stronie Senatu RP. https://www.senat.gov.pl/sklad/senatorowie/senator,670,2,zofia-kuratowska.html