Piłsudski miał zostać lekarzem. Medycy ryzykowali życie dla Polski

W maju 1901 roku ze szpitala psychiatrycznego w Petersburgu uciekł jeden z najważniejszych przywódców polskiego ruchu niepodległościowego. Józef Piłsudski, który symulował chorobę psychiczną, by uniknąć kolejnego zesłania na Syberię, wydostał się z placówki dzięki pomocy polskiego lekarza Władysława Mazurkiewicza. Ten konspirator i późniejszy profesor medycyny wyprowadził go podczas swojego dyżuru. To jedna z historii przypomnianych przez prof. dr. hab. Krzysztofa J. Filipiaka, internistę, kardiologa i przewodniczącego Komisji Historycznej Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Jak podkreśla profesor, wielu medyków nie ograniczało się do opatrywania rannych czy organizowania służby zdrowia. Angażowali się w konspirację, walczyli z bronią w ręku, obejmowali ważne stanowiska państwowe, a niektórzy rezygnowali z prestiżowych karier naukowych za granicą, by budować odrodzoną Rzeczpospolitą.

Piłsudski zdał anatomię i histologię. Medycyny jednak nie ukończył

– Zacząłbym od zaskakującej konstatacji, że niepodległość zawdzięczamy w dużej części osobie, która o mały włos, a byłaby lekarzem

– mówi prof. Filipiak. Chodzi oczywiście o Józefa Piłsudskiego. Przyszły marszałek rozpoczął studia medyczne w 1885 roku na Cesarskim Uniwersytecie w Charkowie. Ukończył pierwszy rok, zdając egzaminy po obu semestrach, w tym z anatomii i histologii. Zamierzał kontynuować naukę na uniwersytecie w Dorpacie, dzisiejszym Tartu w Estonii. Uczelnia była popularna wśród polskich studentów, a jej położenie bardziej odpowiadało pochodzącemu z Wileńszczyzny Piłsudskiemu. Ze względu na działalność polityczną odmówiono mu jednak przyjęcia.

W 1887 roku został aresztowany w związku ze sprawą spisku na życie cara i zesłany na Syberię. Do studiów medycznych już nie wrócił.

Piłsudski otrzymał pierwszy doktorat honoris causa odrodzonego Uniwersytetu Warszawskiego. Przyznał mu go Wydział Lekarski. Wyróżnienie wręczono 2 maja 1921 roku, w uznaniu zasług Piłsudskiego dla polskiej nauki i medycyny.

– Najbardziej zasłużony medyk w odzyskaniu niepodległości 1918 roku to niedoszły lekarz Józef Piłsudski – podkreśla prof. Filipiak

Lekarz uratował Piłsudskiego przed kolejnym zesłaniem

Szczególne miejsce w życiu marszałka zajmował Władysław Mazurkiewicz. Gdy w 1900 roku Piłsudski został ponownie aresztowany za działalność konspiracyjną, postanowił symulować chorobę psychiczną, aby uniknąć wieloletniego zesłania. Z warszawskiej Cytadeli trafił do szpitala Mikołaja Cudotwórcy w Petersburgu. Tam pomógł mu Mazurkiewicz, lekarz i działacz Polskiej Partii Socjalistycznej.

– Ten konspiracyjny działacz Polskiej Partii Socjalistycznej wyprowadził Piłsudskiego ze szpitala w trakcie swojego dyżuru lekarskiego w maju 1901 roku i obaj uciekli na tereny zaboru austriackiego, do Galicji – relacjonuje prof. Filipiak.

Mazurkiewicz odegrał później ważną rolę również w rozwoju polskiej medycyny. W 1909 roku uzyskał doktorat, w 1912 roku habilitował się we Lwowie, a dwa lata później został profesorem Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Lwowskiego.

Od 1916 roku był związany z Uniwersytetem Warszawskim. Uczestniczył w organizacji Wydziału Lekarskiego, pełnił funkcję dziekana, a następnie organizował Wydział Farmaceutyczny. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku był członkiem Rady Obrony Stolicy.

– Zaraz po Piłsudskim nazwałbym go czołowym polskim lekarzem-niepodległościowcem czasów tworzenia II Rzeczpospolitej – ocenia profesor.

Wśród szczególnie zasłużonych medyków wymienia również Józefa Świeżyńskiego. Ten warszawski lekarz i działacz narodowy został w październiku 1918 roku powołany przez Radę Regencyjną na premiera. W swoim gabinecie przewidział stanowisko ministra spraw wojskowych dla Piłsudskiego, przebywającego wówczas jeszcze w niemieckim więzieniu.

Wieniawa-Długoszowski miał być okulistą. Wybrał wojsko i politykę

Lekarzem z wykształcenia był także jeden z najbliższych współpracowników Piłsudskiego – Bolesław Wieniawa-Długoszowski.

– To chyba najbardziej znany lekarz-legionista czasów II Rzeczpospolitej – mówi prof. Filipiak.

Przyszły generał próbował rozwijać karierę okulisty, praktykując we Lwowie i Paryżu. Udzielał nawet porad znajomym, ale ostatecznie porzucił medycynę na rzecz wojska i działalności politycznej.

– Generał wojska polskiego, adiutant Józefa Piłsudskiego i jego najbliższy współpracownik, pierwszy ułan II Rzeczpospolitej, zdobywca serc kobiecych i przyjaciel artystów – tak opisuje go profesor.

Wieniawa-Długoszowski był również poetą i utrzymywał bliskie kontakty ze środowiskiem literackim, między innymi ze Skamandrytami. Jego życie zakończyło się tragicznie. W 1942 roku zmarł śmiercią samobójczą w Nowym Jorku. Dwaj jego bratankowie, Andrzej i Marek Długoszowscy, polegli później w Powstaniu Warszawskim.

W kręgu Piłsudskiego znajdowali się także inni lekarze. Jednym z nich był Eugeniusz Piestrzyński, ginekolog-położnik i lekarz przyboczny marszałka. Był na tyle blisko związany z Piłsudskim, że w 1921 roku został jednym ze świadków na jego ślubie z Aleksandrą Szczerbińską.

Po przewrocie majowym objął stanowisko dyrektora Departamentu Służby Zdrowia w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Opiekę medyczną nad marszałkiem sprawował również lekarz-legionista Marcin Woyczyński.

Lekarz został premierem. To jemu zawdzięczamy „sławojki”

Jedną z najbardziej charakterystycznych postaci tamtego okresu był Felicjan Sławoj-Składkowski – lekarz, legionista, generał i premier II Rzeczypospolitej w latach 1936–1939. Z wykształcenia był lekarzem, praktykował między innymi jako internista, chirurg i ginekolog. W działalności państwowej szczególną uwagę poświęcał higienie i warunkom sanitarnym.

– Do historii polskiej medycyny i epidemiologii przeszedł m.in. jako pierwszy minister spraw wewnętrznych, który nakazał stawianie ubikacji na polskich wsiach – przypomina prof. Filipiak.

Od nazwiska Sławoja-Składkowskiego pochodzi określenie „sławojki”, odnoszące się do drewnianych ustępów, których budowę upowszechniano na terenach wiejskich.

Profesor przypomina też innych lekarzy związanych z Legionami i odbudową państwa: Stanisława Roupperta, naczelnego lekarza I Brygady Legionów Polskich, Stefana Mozołowskiego, późniejszego prezesa Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, zamordowanego przez NKWD, oraz Henryka Cianciarę, lekarza marszałków Piłsudskiego i Śmigłego-Rydza.

Nie można również pominąć Witolda Chodźki, psychiatry i neurologa, który 13 grudnia 1918 roku został mianowany pierwszym ministrem zdrowia publicznego i opieki społecznej odrodzonej Polski.

„Świadomość kruchości młodego państwa brała górę”

Dlaczego tak wielu świetnie wykształconych lekarzy decydowało się porzucać medycynę i angażować w działalność niepodległościową, często ryzykując życiem? Prof. Filipiak wskazuje na doświadczenie pokolenia, które wychowało się bez własnego państwa.

– Myślę jednak, że w tych świetnie wykształconych lekarzach, zwłaszcza pokolenia, które nigdy wcześniej nie żyło w wolnej Polsce, świadomość kruchości tego młodego państwa i konieczności umocnienia go, brała górę nad codziennym wykonywaniem wyuczonego zawodu – tłumaczy.

Przykładów nie trzeba szukać wyłącznie wśród legionistów. Również późniejsi pionierzy polskiej kardiologii angażowali się w obronę niepodległości.

Edmund Żera, jako student Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku. Podobną decyzję podjął Mieczysław Fejgin, który przerwał studia, aby walczyć o wolną Polskę. Obaj wywodzili się z różnych środowisk i ich dalsze losy potoczyły się odmiennie. Fejgin pracował później między innymi w Szpitalu Żydowskim w Białymstoku i Szpitalu Starozakonnych na Czystem w Warszawie, a po II wojnie światowej został głównym internistą Ludowego Wojska Polskiego i lekarzem osobistym Bolesława Bieruta.

– Obaj ci lekarze, niezależnie od środowisk, z których się wywodzą i dalszych życiowych wyborów, pozytywnie zdają egzamin z patriotyzmu w 1920 roku – podkreśla prof. Filipiak.

Profesor przypomina, że wojna polsko-bolszewicka była jednym z najważniejszych sprawdzianów dla państwa, które wróciło na mapę Europy po 123 latach zaborów.

Porzucali kariery na europejskich uczelniach, by budować polską medycynę

Walka o niepodległość nie zawsze oznaczała służbę wojskową. Dla wielu wybitnych lekarzy patriotyzm polegał również na powrocie z zagranicy i tworzeniu od podstaw polskich instytucji naukowych oraz medycznych. Prof. Filipiak przypomina postać Mściwoja Semerau-Siemianowskiego, jednego z twórców polskiej kardiologii, który zdecydował się opuścić klinikę w Strasburgu.

Podobną decyzję podjął wybitny lekarz i immunolog Ludwik Hirszfeld, który w 1920 roku wrócił do Polski. Jego późniejsza działalność miała ogromne znaczenie dla rozwoju polskiej immunologii, mikrobiologii i badań nad grupami krwi.

To właśnie dzięki takim uczonym odrodzona Rzeczpospolita mogła rozwijać własne szkolnictwo medyczne, instytucje naukowe i nowoczesną opiekę zdrowotną. Zdaniem prof. Filipiaka ich decyzje były równie ważnym świadectwem patriotyzmu jak walka na froncie.

– Ale czy „egzaminu z patriotyzmu” nie zdają też już wykształceni lekarze, którzy na wieść o odradzającej się ojczyźnie rzucają świetne posady na prestiżowych europejskich uniwersytetach i wracają nad Wisłę, aby budować od nowa państwo?

– pyta profesor.

Właśnie dlatego, jak podkreśla, lekarze zaangażowani w odzyskanie i umacnianie niepodległości zasługują nie tylko na miejsce w historii polskiej medycyny, ale również na pamięć kolejnych pokoleń.