Cholesterol może latami niszczyć naczynia. Prof. Jankowska: Wiek nie powinien wykluczać leczenia
Anna Kopras-Fijołek, NewsMed/Wprost: Czy każdy powinien znać stężenie cholesterolu, wartości ciśnienia i swoje ryzyko sercowo-naczyniowe?
Prof. Ewa A. Jankowska: Tak, również osoby bez objawów. Podwyższone stężenie cholesterolu LDL i nadciśnienie mogą przez lata uszkadzać naczynia i narządy, zanim wystąpi zawał, udar lub niewydolność serca. Wyniki należy oceniać łącznie z wiekiem, płcią, paleniem tytoniu i chorobami współistniejącymi.
U osób bez rozpoznanych chorób istotnie zwiększających ryzyko stosujemy SCORE2 w wieku 40-69 lat oraz SCORE2-OP w wieku 70–89 lat. Szacują one dziesięcioletnie ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych. Choroba miażdżycowa, cukrzyca, przewlekła choroba nerek i rodzinna hipercholesterolemia wymagają odrębnych zasad oceny. U młodszych osób małe ryzyko dziesięcioletnie może współistnieć z dużym ryzykiem w perspektywie całego życia. EAS
Jakie stężenie cholesterolu LDL jest właściwe i czy zależy to od wieku lub płci?
Podstawą oceny jest lipidogram: stężenia cholesterolu całkowitego, LDL, HDL i triglicerydów. Cel dla cholesterolu LDL zależy przede wszystkim od kategorii ryzyka. Według ESC/EAS wynosi poniżej 116 mg/dl przy małym ryzyku, poniżej 100 mg/dl przy umiarkowanym, poniżej 70 mg/dl przy dużym i poniżej 55 mg/dl przy bardzo dużym. W dwóch ostatnich grupach potrzebna jest także redukcja o co najmniej 50 proc. względem wartości przed leczeniem. Aktualizacja z 2025 roku utrzymała te cele.
Wiek i płeć wpływają na ocenę ryzyka, ale nie uzasadniają odrębnych, wyższych „norm” stężenia cholesterolu LDL dla seniorów. U kobiet uwzględniamy również przedwczesną menopauzę i nadciśnieniowe powikłania ciąży. Wynik w zakresie referencyjnym laboratorium nie musi oznaczać osiągnięcia indywidualnego celu leczenia.
Dlaczego warto oznaczyć stężenie lipoproteiny(a)?
Lipoproteinę(a), czyli Lp(a), warto oznaczyć przynajmniej raz w dorosłym życiu. Jej stężenie jest głównie uwarunkowane genetycznie i wymaga osobnego badania. Podwyższone stężenie zwiększa ryzyko miażdżycowych chorób sercowo-naczyniowych oraz zwężenia zastawki aortalnej, także przy korzystnym standardowym lipidogramie.
Ryzyko rośnie w sposób ciągły, a według ESC/EAS wartość powyżej 50 mg/dl stanowi istotny czynnik zwiększający ryzyko. Wynik może uzasadniać intensywniejsze obniżanie stężenia cholesterolu LDL i wcześniejszą kontrolę pozostałych czynników ryzyka. Skłania również do rozważenia badania krewnych pierwszego stopnia. Oznaczenie ma szczególną wartość przy rodzinnym występowaniu przedwczesnych zawałów lub udarów oraz wtedy, gdy decyzja o rozpoczęciu farmakoterapii jest niejednoznaczna. PMC
Jakie wartości ciśnienia tętniczego wymagają uwagi?
Według ESC w pomiarach gabinetowych ciśnienie niepodwyższone oznacza wartość skurczową poniżej 120 i rozkurczową poniżej 70 mmHg. Zakres 120–139 mmHg skurczowego lub 70–89 mmHg rozkurczowego, przy niespełnieniu kryteriów nadciśnienia, oznacza ciśnienie podwyższone. Nadciśnienie rozpoznajemy przy potwierdzonych wartościach co najmniej 140 mmHg skurczowego lub 90 mmHg rozkurczowego; w pomiarach domowych próg wynosi odpowiednio 135 lub 85 mmHg.
U większości leczonych dorosłych dążymy do 120–129/70–79 mmHg, jeśli takie wartości są dobrze tolerowane. Cele indywidualizujemy szczególnie u osób w wieku co najmniej 85 lat, z istotną kruchością lub objawowym niedociśnieniem ortostatycznym. Wiarygodnej ocenie służą prawidłowo wykonane pomiary domowe i średnia wyników z kilku dni.
Co nowe badania mówią o stosowaniu statyn u seniorów?
W opublikowanym w 2026 roku badaniu STAREE uczestniczyło 9971 osób w wieku co najmniej 70 lat, bez rozpoznanej choroby sercowo-naczyniowej, cukrzycy ani otępienia. Atorwastatyna w dawce 40 mg na dobę, w porównaniu z placebo, zmniejszyła względne ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych o 30 proc. Podczas obserwacji, której mediana wynosiła 5,9 roku, wystąpiły one u 6,0 proc. wobec 8,3 proc. uczestników. Punkt końcowy obejmował zgon sercowo-naczyniowy, zawał, udar lub rewaskularyzację wieńcową.
Nie wykazano jednak istotnego wydłużenia przeżycia wolnego od otępienia i trwałej niesprawności fizycznej. Leczenie seniora wymaga uwzględnienia jego ryzyka, sprawności, wielochorobowości, przewidywanej długości życia i preferencji. Sam wiek nie powinien wykluczać skutecznej prewencji.
Jak zapobiegać niewydolności serca, zanim pojawią się jej objawy?
Nadciśnienie przewlekle przeciąża serce, a choroba wieńcowa i zawał mogą trwale uszkadzać mięsień sercowy. Cukrzyca, otyłość i przewlekła choroba nerek dodatkowo zwiększają ryzyko. Prewencja niewydolności serca zaczyna się więc od skutecznego leczenia tych chorób, kontroli ciśnienia i stężenia cholesterolu LDL oraz ochrony nerek. Ważne są zarówno ocena filtracji kłębuszkowej, czyli eGFR, jak i albuminurii. Niezbędne pozostają niepalenie, regularna aktywność fizyczna, odpowiednia dieta, ograniczenie soli i leczenie otyłości.
Niewydolność serca może rozwijać się również przy zachowanej frakcji wyrzutowej. Narastająca duszność, obrzęki lub pogorszenie tolerancji wysiłku wymagają diagnostyki, obejmującej oznaczenie peptydów natriuretycznych i echokardiografię. Prawidłowy lipidogram nie wyklucza tej choroby.
Które leki mają szczególne znaczenie w prewencji niewydolności serca?
Dobór leczenia zależy od sytuacji klinicznej. W nadciśnieniu stosujemy między innymi inhibitory konwertazy angiotensyny lub sartany, często w połączeniu z antagonistą wapnia albo diuretykiem tiazydowym lub tiazydopodobnym. Skuteczna kontrola ciśnienia ogranicza ryzyko niewydolności serca.
Inhibitory SGLT2, takie jak dapagliflozyna i empagliflozyna, zapewniają ochronę sercowo-nerkową u pacjentów z cukrzycą typu 2 i zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym oraz u odpowiednio zakwalifikowanych chorych z przewlekłą chorobą nerek. Ograniczają hospitalizacje z powodu niewydolności serca, a ich działanie wykracza poza obniżanie glikemii. W przewlekłej chorobie nerek mogą przynosić korzyści również osobom bez cukrzycy, jeśli spełniają kryteria leczenia.
U osób z cukrzycą typu 2 i przewlekłą chorobą nerek z albuminurią ważną opcją jest finerenon, niesteroidowy antagonista receptora mineralokortykoidowego. Zwykle uzupełnia leczenie inhibitorem konwertazy lub sartanem; wymaga kontroli czynności nerek i stężenia potasu. W analizie FIGARO-DKD u uczestników bez niewydolności serca w wywiadzie pierwsza hospitalizacja z jej powodu wystąpiła u 1,9 proc. leczonych finerenonem wobec 2,8 proc. otrzymujących placebo.
Przy bezobjawowej dysfunkcji skurczowej lewej komory, zwłaszcza po zawale, wykorzystujemy zgodnie ze wskazaniami inhibitory konwertazy, ewentualnie sartany przy ich nietolerancji, oraz beta-adrenolityki. Po zawale, przy frakcji wyrzutowej nieprzekraczającej 40 proc. i współistniejącej cukrzycy lub objawach niewydolności serca, wskazany jest również eplerenon. Statyny wspierają prewencję poprzez ograniczanie powikłań miażdżycowych, przede wszystkim zawałów.
Jak oceniać gospodarkę żelazową i czego jeszcze nie wiemy?
Żelazo jest niezbędne do syntezy hemoglobiny, działania mitochondriów i wytwarzania energii. Niedobór może wpływać na sprawność mięśni i jakość życia także bez niedokrwistości. Dlatego prawidłowe stężenie hemoglobiny nie wyklucza problemu.
U chorych z niewydolnością serca oceniamy morfologię krwi, stężenie ferrytyny i wysycenie transferryny żelazem, czyli TSAT. Ferrytyna odzwierciedla zasoby żelaza, ale zwiększa się również w zapaleniu. TSAT pomaga ocenić jego dostępność; szczególne znaczenie ma wartość poniżej 20 proc.. Samo stężenie żelaza w surowicy nie wystarcza. Trzeba też ustalić przyczynę niedoboru, uwzględniając utratę krwi, zaburzenia wchłaniania, odżywienie i choroby przewlekłe.
Otwarte pozostaje pytanie, jakie parametry najlepiej odzwierciedlają dostępność żelaza dla mięśni i innych tkanek u seniorów. Nie wiemy również, jakie wartości docelowe najtrafniej przewidują poprawę sprawności. Nie można utożsamiać wysokiego stężenia ferrytyny z prawidłowym zaopatrzeniem komórek w żelazo.
Czy leczenie niedoboru żelaza może poprawić sprawność seniorów? Jaką rolę ma FRAIL-ID?
U odpowiednio zakwalifikowanych chorych z objawową niewydolnością serca i obniżoną frakcją wyrzutową dożylne leczenie niedoboru żelaza poprawia objawy i jakość życia. Metaanaliza sześciu badań z udziałem 7175 pacjentów wykazała także mniej hospitalizacji z powodu niewydolności serca, bez jednoznacznego potwierdzenia redukcji samej śmiertelności.
Dla rutynowego leczenia doustnymi preparatami żelaza w niewydolności serca brakuje przekonujących dowodów na poprawę sprawności i rokowania. W IRONOUT HF doustny kompleks żelaza z polisacharydem nie poprawił wydolności wysiłkowej ani jakości życia względem placebo. Wynik dotyczy konkretnego preparatu i schematu; nie rozstrzyga skuteczności wszystkich formulacji doustnych.
Jeszcze mniej wiemy o wpływie takiego leczenia na kruchość i samodzielność seniorów. Czy wyrównanie niedoboru poprawi sprawność fizyczną? Kto odniesie największą korzyść i jaka droga podania będzie optymalna?
Tę lukę ma pomóc wypełnić FRAIL-ID: randomizowane badanie porównujące dożylną karboksymaltozę żelaza, doustny siarczan żelaza i placebo u starszych osób z niedoborem żelaza, kruchością i chorobą sercowo-naczyniową. Głównym ocenianym efektem jest zmiana sprawności fizycznej po 12 miesiącach. To hipoteza wymagająca weryfikacji; skuteczności u tej populacji nie można przesądzać na podstawie badań niewydolności serca.
Nadal trzeba zbadać, czy leczenie niedoboru żelaza może zapobiegać rozwojowi niewydolności serca. Nie dysponujemy dowodami uzasadniającymi takie wskazanie do suplementacji.
Czy dobrostan żelazowy może wpływać na epigenetykę i długowieczność?
To bardzo ważny obszar kliniczny i intrygujący naukowo. Jedna z hipotez zakłada, że prawidłowa dostępność żelaza sprzyja korzystnej regulacji epigenetycznej genów i szlaków związanych ze zdrowym starzeniem i długowiecznością. Żelazo jest potrzebne enzymom TET i demetylazom histonów z rodziny JmjC, które uczestniczą w regulacji aktywności genów.
W analizie NHANES, obejmującej osoby w wieku co najmniej 50 lat, większa deklarowana podaż żelaza w diecie wiązała się z korzystniejszymi wybranymi markerami starzenia opartymi na metylacji DNA i niższą śmiertelnością. Było to jednak badanie obserwacyjne: nie dowodzi, że podawanie żelaza spowalnia starzenie lub wydłuża życie.
Chcielibyśmy wiedzieć, czy wyrównanie niedoboru u seniorów poprawia funkcjonowanie mitochondriów, wpływa korzystnie na zegary epigenetyczne i pomaga zachować samodzielność. Nie ustalono „optymalnego dla długowieczności” stężenia ferrytyny ani TSAT. Nie wykazano też u ludzi, że suplementacja bez niedoboru aktywuje „geny długowieczności” i wydłuża życie. Dobrostan żelazowy oznacza równowagę: zarówno niedobór, jak i nadmierna akumulacja mogą szkodzić. Perspektywa wykorzystania tej równowagi do wydłużania życia w sprawności jest inspirującym kierunkiem badań, który wymaga potwierdzenia w badaniach klinicznych.