Polski pilotaż dotyczący profilaktyki raka szyjki macicy doceniony w Europie

Narodowy Instytut Onkologii stoi za największym i najważniejszym polskim badaniem dotyczącym profilaktyki raka szyjki macicy. Zespół pod kierownictwem prof. Andrzeja Nowakowskiego z Narodowego Instytutu Onkologii wykazał, że test HPV HR jest blisko dwukrotnie skuteczniejszy niż cytologia w wykrywaniu ryzyka raka i stanów przedrakowych szyjki macicy.

Wyniki pilotażu, obejmującego ponad 33 tys. kobiet, stały się bezpośrednią przyczyną wprowadzenia w lipcu zeszłego roku realnej zmiany standardów badań przesiewowych w Polsce.

Projekt realizowany był przez NIO-PIB we współpracy z Ministerstwem Zdrowia, Narodowym Funduszem Zdrowia oraz ośrodkami kooperującymi z całego kraju, a jego końcowe wyniki zostały właśnie opublikowane w prestiżowym czasopiśmie The Lancet Regional Health – Europe.

Trendy, które wytyczają naukowcy z Narodowego Instytutu Onkologii i pozostałych ośrodków zaangażowanych w pilotaż stanowią także podstawę do zmian dla innych krajów, szczególnie w Europie Środkowej i Wschodniej, ale i w innych krajach na całym świecie, gdzie cytologia pozostaje pierwszym wyborem w profilaktyce raka szyjki macicy.

Pilotaż, który zmienił standard profilaktyki

Upowszechnienie wyników badań oraz zwiększenie akceptacji dla testów HPV HR jako narzędzia diagnostycznego stwarza realną możliwość poprawy niekorzystnej sytuacji epidemiologicznej w zakresie raka szyjki macicy w Polsce.

– Dziś ogłaszamy sukces naukowy, który ma konkretne znaczenie dla polskich pacjentek. Praca, jaką wykonał zespół pod przewodnictwem profesora Nowakowskiego, powinna znaleźć konkretne odzwierciedlenie w poradniach ginekologiczno – położniczych posiadających kontrakt z NFZ, które są zobowiązane do realizacji programu profilaktyki raka szyjki macicy. Liczę na to, że mając dowody naukowe potwierdzone publikacją, testy HPV HR będą cieszyć się rosnącym zainteresowaniem, zarówno wśród pacjentek, jak i przedstawicieli ochrony zdrowia. Skuteczna profilaktyka ma znaczenie – podkreśla minister zdrowia Jolanta Sobierańska – Grenda.

Uzyskane rezultaty badania mają istotne znaczenie dla kształtowania polityki zdrowotnej i praktyki klinicznej w krajach, które dotychczas realizują programy oparte na cytologii lub planują organizację programów badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy. Publikacja w renomowanym czasopiśmie The Lancet Regional Health – Europe, potwierdza wysoką jakość uzyskanych dowodów naukowych.

– Dzięki współpracy z Ministerstwem Zdrowia, polskie kobiety mają dostęp do najnowocześniejszego i najskuteczniejszego narzędzia w profilaktyce raka szyjki macicy. Test HPV HR powinien stać się jedynym obowiązującym testem przesiewowym, a nasze dowody naukowe uzyskane w polskiej populacji potwierdzają słuszny kierunek zmian w systemie profilaktyki raka szyjki macicy w Polsce, który został przyjęty w lipcu 2025 roku – wyjaśnia prof. Andrzej Nowakowski, kierownik Poradni Profilaktyki Raka Szyjki Macicy NIO. – Apeluję z tego miejsca do wszystkich zarządzających placówkami, ale także do ginekologów i położnych, aby wykonywali swoim pacjentkom badania przesiewowe HPV HR w programie profilaktyki. Im szybciej wprowadzimy mentalną zmianę w tym obszarze i zrezygnujemy cytologii jako badani pierwszego wyboru, tym skuteczniej będziemy pomagać kobietom dbać o ich zdrowie – dodaje.

W zgodzie z europejskimi rekomendacjami

Zgodnie z rekomendacjami opublikowanymi w 2025 r. przez European Commission Initiative on Cervical Cancer, testy HPV HR stanowią obecnie jedyną rekomendowaną metodę badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy w Europie. Profesor Nowakowski był członkiem zespołu, który opracował rekomendacje.

Funkcjonujący w Polsce Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy znajduje się obecnie w fazie transformacji. W perspektywie krótkoterminowej konieczne jest wycofanie cytologii jako podstawowego badania przesiewowego w ramach programu i pozostawienie jedynie testu HPV HR z uzupełniającą cytologią na podłożu płynnym jako jedynej, spójnej z rekomendacjami europejskimi formy badań przesiewowych.

– Należy przypomnieć, że test HPV HR umożliwia blisko dwukrotne zwiększenie wykrycia zagrożenia rakiem szyjki macicy oraz stanów przedrakowych, ale również wirusa, mogącego wywołać nowotwór w przyszłości. To ważne, bo nawet w przypadku niezdiagnozowania raka po wykonaniu testu w danym momencie, ta wiedza automatycznie uruchamia zwiększoną czujność onkologiczną, zarówno u pacjentki, jak i lekarza prowadzącego. Warto więc korzystać ze wszystkich sposobów zapisywania się na te badania, a dzięki Centralnej e-Rejestracji dostępność badań profilaktycznych dla kobiet przybrała nową skalę – dodaje dr hab. n med. Beata Jagielska, dyrektor Narodowego Instytutu Onkologii.

Pilotaż trwał cztery lata

W okresie od 29.10.2019 r. do 31.12.2023 r w ramach umowy pomiędzy Narodowym Instytutem Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowym Instytutem Badawczym w Warszawie (NIO-PIB), a Ministrem Zdrowia realizowano w Polsce „Pilotaż badań HPV-DNA”. Było to jedno z zadań Narodowej Strategii Onkologicznej. NIO-PIB realizował projekt we współpracy z 8 konsorcjami współpracującymi na terenie całego kraju. Całkowita wartość projektu wyniosła 6 168 266,06 zł. Pilotaż miał na celu porównanie skuteczności dotychczasowego standardu – cytologii ginekologicznej względem testu HPV HR z następową cytologią na podłożu płynnym (LBC) w wykrywaniu stanów przedrakowych i raka szyjki macicy w warunkach rutynowej praktyki klinicznej w Polsce i wybór optymalnej formy badań przesiewowych.

Końcowe wyniki pilotażu zostały opublikowane 08 maja 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie naukowym – The Lancet Regional Health – Europe w pracy autorstwa Nowakowskiego A., Macios A., Glińskiej P., Chmielewskiej A., Janik B., Jędrzejewskiej I., Klimiuk A., Chmielik E., Bobkiewicza P., Kapuśniak E., Podolskiego J., Prokurat E., Arbyna M. oraz Kamińskiego M.F. „Primary human papillomavirus screening versus cytology for detection of cervical intraepithelial neoplasia grade 2 or higher in Poland: a parallel-group, randomised controlled trial”.

Przeprowadzone badanie objęło ponad 33 tysiące kobiet i stanowi jedyne tego typu przedsięwzięcie w Europie Środkowo-Wschodniej oraz jedno z nielicznych na świecie o podobnej konstrukcji. Jego wyniki jednoznacznie wskazują na blisko dwukrotnie wyższą skuteczność testów HPV HR w wykrywaniu zagrożenia rakiem szyjki macicy w porównaniu do cytologii.

Osiągnięte rezultaty stanowią efekt współpracy Ministerstwa Zdrowia, Narodowego Funduszu Zdrowia, Narodowego Instytutu Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie i działającego w jego strukturze Centralnego Ośrodka Koordynującego oraz ośrodków współpracujących.