Mammografia w badaniach medycyny pracy? Prof. Walusiak-Skorupa: Nie czekajmy na zmiany przepisów

Katarzyna Pinkosz, NewsMed, Wprost: To wstyd: tylko co trzecia Polska wykonuje profilaktyczną darmową, powszechną mammografię. Odstajemy nie tylko od Norwegii, Szwecji czy Danii, ale też od Słowenii. Gdyby poprawić zgłaszalność na badania, rak piersi mógłby być diagnozowany wcześniej, a to oznaczałoby większą szansę na wyleczenie. Od wielu lat są postulaty, żeby włączyć mammografię do medycyny pracy, bo lekarz medycyny pracy jest dziś często jedynym lekarzem, do którego regularnie trafiają kobiety czujące się zdrowo. Co stoi na przeszkodzie, żeby badania mammograficzne włączyć do badań medycyny pracy?

Prof. Jolanta Walusiak-Skorupa, dyrektor Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi, prezes Polskiego Towarzystwa Medycyny Pracy: Musimy odróżnić dwa różne cele. Pierwszy to ocena możliwości wykonywania pracy (temu służą badania medycyny pracy); drugi to profilaktyka chorób, które mogą rozwijać się niezależnie od narażenia zawodowego. Mammografia przesiewowa nie powinna być dodatkowym warunkiem otrzymania orzeczenia o zdolności do pracy. Powinna natomiast mieć swoje miejsce w całościowej ocenie potrzeb zdrowotnych kobiety. Do lekarza medycyny pracy często przychodzą pacjentki, które nie mają dolegliwości i właśnie dlatego nie korzystają z profilaktyki. To bardzo dobry moment, aby o niej porozmawiać.

Główną przeszkodą pozostaje organizacyjne i finansowe oddzielenie opieki profilaktycznej nad pracownikami od pozostałej części systemu ochrony zdrowia. Lekarz medycyny pracy nie ma zapewnionego sprawnego, rutynowego dostępu do informacji o udziale pacjentki w programach profilaktycznych. Często opiera się na jej pamięci i deklaracji. Trudno w takich warunkach ustalić, czy faktyczne powinna to badanie wykonać i trudno dopilnować dalszej opieki.

Druga kwestia to finansowanie. Badania wykonywane do celów „Kodeksu pracy” opłaca pracodawca. Za populacyjną profilaktykę nowotworów płaci płatnik publicznego. Od lat wskazujemy, że można wykorzystać wizytę w medycynie pracy do uruchomienia profilaktyki finansowanej przez NFZ. Potrzebne są jednak jasne zasady, dzięki którym lekarz może zaproponować pacjentce konkretną pomoc.

Środowisko onkologów, a także organizacje pacjenckie postulują włączenie badań mammograficznych do medycyny pracy. Czy są obecnie prowadzone prace nad takim rozwiązaniem, na jakim są etapie? I najważniejsze: kiedy możemy spodziewać się zmian?

Cieszę się, że te działania są podejmowane, choć oczywiście chciałabym, aby postępowały szybciej.

Od dawna widzimy, jak wiele można zrobić podczas badań medycyny pracy z osobami, które czują się zdrowe. Mamy dostęp do dużej populacji osób pracujących, a badania powtarzają się w kolejnych latach. To daje możliwość wracania do zaleceń i obserwowania zmian w stanie zdrowia.

Ważnym krokiem jest cyfryzacja orzeczeń oraz wprowadzenie indywidualnych zaleceń prozdrowotnych, uwzględniających także pozazawodowe aspekty zdrowia. Zalecenia mogą mieć postać elektroniczną. Nie jest więc tak, że zmieniła się wyłącznie forma orzeczenia. Powstaje również możliwość lepszego udokumentowania tego, co pacjent powinien zrobić dla swojego zdrowia.

Na obecnym etapie nie chciałabym podawać daty pełnego wdrożenia, gdyż nie ma jeszcze potwierdzonego harmonogramu.

Jednak rozmowę o profilaktyce i o indywidualnych zaleceniach możemy realizować już teraz. Rozwiązanie systemowe wymaga jeszcze ustalenia finansowania, odpowiedzialności oraz uprawnień i możliwości technicznych placówek.

W jaki sposób mammografia mogłaby zostać włączona do badań medycyny pracy? Jak w praktyce mogłoby to wyglądać?

Najbardziej naturalnym rozwiązaniem byłoby wykorzystanie wizyty do ustalenia, czy pacjentka potrzebuje badania, i ułatwienia jego wykonania. Lekarz pyta o ostatnią mammografię, objawy i istotne czynniki ryzyka, a następnie wspólnie z pacjentką ustala dalsze postępowanie. Docelowo powinien móc sprawdzić dostępne dane o wcześniejszych badaniach i kwalifikację do programu, zamiast opierać się wyłącznie na deklaracji.

Jeżeli kobieta chce wykonać mammografię, warto pomóc od razu wybrać termin. Centralna e-Rejestracja daje do tego podstawę, ale placówki medycyny pracy potrzebują odpowiednich uprawnień i integracji oprogramowania.

Przy dzisiejszym tempie życia ogólne zalecenie łatwo odkłada się na później. Konkretna pomoc w umówieniu badania zmniejsza liczbę czynności, które pacjentka musi wykonać samodzielnie. Na tym powinno nam zależeć.

Instytut Medycyny Pracy realizował projekt „Paszport zdrowej kobiety w profilaktyce chorób nowotworowych” (https://paszportkobiety.pl). Wykorzystywaliśmy kontakt w ramach opieki nad pracownikami do oceny czynników ryzyka i przekazywania informacji o możliwości wykonania badań. To przykład, że profilaktyka onkologiczna ma miejsce w naszej praktyce.

Mammografia powinna przy tym pozostać dobrowolna. To znaczy, że brak udziału w badaniu przesiewowym nie może decydować o niezdolności do pracy.

Lekarz medycyny pracy już dziś może zapytać pacjentkę o profilaktykę i zachęcić do badania. Jak w praktyce mogłaby już dziś taka rozmowa wyglądać w ramach krótkiej wizyty? Czego potrzebują lekarze, żeby robić to rutynowo?

Taka rozmowa może zacząć się bardzo prosto: „Kiedy wykonywała pani ostatnią mammografię?”, „Czy jest coś, co utrudnia pani zgłoszenie się na badanie?”. Drugie pytanie bywa równie ważne jak pierwsze. Pacjentka może obawiać się wyniku, mieć przykre doświadczenie albo nie wiedzieć, gdzie się zapisać. Powinniśmy odpowiedzieć na tę konkretną trudność.

Trzeba także wyjaśnić, że badanie przesiewowe jest przeznaczone dla kobiet bez objawów. Jeżeli natomiast kobieta zgłasza niepokojącą zmianę, potrzebuje odpowiedniej diagnostyki, a nie jedynie zachęty do rutynowej mammografii. Rozmowa powinna kończyć się jasnym zaleceniem i informacją, co zrobić dalej.

W Instytucie uczymy takiego podejścia w ramach szkolenia specjalizacyjnego. Potrzebujemy jednak warunków, które pozwolą stosować je konsekwentnie. Potrzebny jest czas na zebranie wywiadu, potrzebne są krótkie standardy postępowania i wsparcie w organizowaniu dalszej opieki. Pomoc pielęgniarki czy pracownika rejestracji może odciążyć lekarza w czynnościach organizacyjnych. Dodatkowe zadania wymagają również określenia sposobu finansowania.

Od 18 października 2026 r. orzeczenia z medycyny pracy będą wystawiane wyłącznie elektronicznie i trafią do IKP. Czy to otwiera drogę do tego, żeby w orzeczeniu lub zaleceniach zapisywać informację o zaległej mammografii, tak by widział ją np. lekarz POZ?

Tak, ale właściwym miejscem na taką informację są indywidualne zalecenia zdrowotne. Orzeczenie dotyczy możliwości wykonywania pracy na konkretnym stanowisku i jest dokumentem przekazywanym pracodawcy. Informacja o potrzebie mammografii, wywiadzie rodzinnym czy dalszej diagnostyce nie powinna trafiać do pracodawcy wraz z orzeczeniem.

Przepisy przewidują odrębne zalecenia prozdrowotne dla osoby badanej, obejmujące również pozazawodowe aspekty zdrowia. W takim dokumencie można wskazać potrzebę wykonania badania profilaktycznego i sposób dalszego postępowania. Możliwość wystawiania zaleceń elektronicznie jest już przewidziana, a od 18 października 2026 r. elektroniczna forma orzeczeń stanie się zasadą, z wyjątkami określonymi w przepisach.

Chciałabym, aby lekarz POZ miał dostęp do tych zaleceń w zakresie potrzebnym do opieki nad pacjentką. Musimy jednak pamiętać, że zapisanie dokumentu w systemie nie oznacza automatycznie, że inny lekarz go przeczyta i podejmie działanie. Potrzebne są zasady dostępu i uzgodniony sposób dalszej współpracy.

Zalecenie powinno być konkretne i zrozumiałe. W przypadku mammografii warto ustalić, kiedy wykonano ostatnie badanie i czy istnieje wskazanie do kolejnego. Brak informacji w systemie nie musi oznaczać, że pacjentka nie była badana. Część kobiet korzysta z diagnostyki prywatnej.

Jak według Pani powinna wyglądać współpraca medycyny pracy z POZ w profilaktyce? Elektroniczne orzeczenia w IKP to pierwszy krok w cyfryzacji medycyny pracy. Czy w kolejnym etapie lekarz medycyny pracy powinien widzieć w swoim systemie informację z NFZ, że pacjentka ma zaległą mammografię, i móc od razu zapisać ją na badanie przez Centralną e-Rejestrację?

Współpraca powinna być znacznie bardziej kompleksowa niż obecnie i działać w obie strony. Podczas badania profilaktycznego wykrywamy podwyższone ciśnienie tętnicze, nieprawidłowe wyniki badań laboratoryjnych czy inne problemy, które wymagają dalszej oceny. Potrzebujemy sprawnego sposobu przekazania tych informacji lekarzowi prowadzącemu i ustalenia, czy pacjent otrzymał pomoc. Dzisiaj zbyt często sam pracownik przenosi informacje między gabinetami.

W profilaktyce raka piersi lekarz medycyny pracy powinien móc zobaczyć, czy pacjentka spełnia kryteria programu, kiedy miała wykonaną ostatnią mammografię, a następnie pomóc umówić badanie. Nie ma potrzeby odsyłania każdej kobiety do POZ po skierowanie, ponieważ mammografia w programie profilaktycznym go nie wymaga. POZ pozostaje ważnym partnerem w całościowej ocenie zdrowia i koordynacji dalszej opieki, zwłaszcza gdy pojawiają się objawy lub dodatkowe problemy zdrowotne.

Docelowo powinniśmy wymieniać informacje potrzebne do opieki nad pacjentką, oczywiście przy zachowaniu tajemnicy lekarskiej i jasno określonych uprawnień. System musi umożliwiać uwzględnienie badań wykonanych poza NFZ i rozróżniać profilaktykę przesiewową od diagnostyki oraz indywidualnego nadzoru.

Nie chciałabym, aby cyfryzacja oznaczała konieczność otwierania kolejnych aplikacji i przepisywania danych. Najważniejsze jest ułatwienie lekarzowi działania, a pacjentce dotarcie na badanie. O skuteczności takiej współpracy będzie świadczyć to, czy po zaleceniu rzeczywiście nastąpiło badanie, a po nieprawidłowym wyniku – odpowiednia diagnostyka i leczenie.