Nie tylko cholesterol zwiększa ryzyko miażdżycy. Prof. Hawranek: Ten czynnik jest równie groźny

Nie tylko cholesterol zwiększa ryzyko miażdżycy. Prof. Hawranek: Ten czynnik jest równie groźny

Dodano: 
Prof. Michał Hawranek
Prof. Michał Hawranek Źródło: Materiały prasowe / Śląskie Centrum Chorób Serca
Cholesterol LDL to nie jedyny czynnik, który zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu. Coraz więcej uwagi poświęca się przewlekłemu stanowi zapalnemu, który może przyspieszać rozwój miażdżycy. Jak go wykryć i skutecznie leczyć, mówi prof. Michał Hawranek, kierownik Pracowni Hemodynamiki Śląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu.

Katarzyna Pinkosz, NewsMed, Wprost: Cholesterol od lat wymienia się jako jeden z najważniejszych czynników ryzyka miażdżycy, zawału serca i udaru mózgu. Czy równie istotnym czynnikiem może być przewlekły stan zapalny toczący się w organizmie?

Prof. Michał Hawranek, kierownik Pracowni Hemodynamiki Śląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu: W przypadku wielu znanych czynników ryzyka, takich jak palenie tytoniu, otyłość czy nadciśnienie tętnicze, ich negatywny wpływ na rozwój miażdżycy wiąże się m.in. z aktywacją układu zapalnego. Reakcja zapalna jest jednym z mechanizmów, za pośrednictwem których klasyczne czynniki ryzyka przyczyniają się do rozwoju choroby.

Ostatnio przeprowadzono analizę obejmującą osoby zdrowe, u których nie występowały takie czynniki ryzyka jak palenie papierosów, nadciśnienie tętnicze czy podwyższony poziom cholesterolu LDL. Oceniano u nich stężenia białka C-reaktywnego metodą wysokoczułą, czyli hsCRP, będącego wskaźnikiem stanu zapalnego. W 30-letniej obserwacji wykazano, że podwyższone hsCRP wiązało się ze znacznie większym ryzykiem niekorzystnych zdarzeń sercowo-naczyniowych, przede wszystkim związanych z miażdżycą, nawet przy braku innych klasycznych czynników ryzyka.

Zarówno u osób zdrowych, jak i u pacjentów z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym potwierdzono więc, że przewlekły stan zapalny jest niezależnym czynnikiem ryzyka miażdżycy, zawału serca i udaru mózgu.

Czy znaczenie przewlekłego stanu zapalnego jest równie duże jak znaczenie cholesterolu LDL? Tego jeszcze nie wiemy. Wiemy natomiast, że należy zwracać uwagę na przewlekły stan zapalny – nie mniej niż na poziom cholesterolu.

Jakie badania należy wykonać, aby wykryć przewlekły stan zapalny w organizmie? Którym pacjentom warto je zalecić?

Podstawowym badaniem jest oznaczenie stężenia białka C-reaktywnego metodą wysokoczułą, czyli hsCRP.

Można je wykonać również u osób bez klasycznych czynników ryzyka, w ramach prewencji pierwotnej. W przyszłości jednorazowe oznaczenie hsCRP może stać się elementem powszechnej oceny ryzyka sercowo-naczyniowego, podobnie jak oznaczanie lipoproteiny(a). Już dziś warto rozważyć takie badanie, szczególnie u osób, u których standardowa ocena nie pozwala w pełni wyjaśnić poziomu ryzyka.

Oznaczanie hsCRP ma również duże znaczenie w prewencji wtórnej, czyli u pacjentów po zdarzeniach sercowo-naczyniowych, m.in. po zawale serca lub interwencjach na naczyniach wieńcowych. Wiemy, że u tych osób miażdżyca już się rozwinęła, a ryzyko jej progresji jest większe. Oznaczenie hsCRP może pomóc w identyfikacji pacjentów szczególnie zagrożonych kolejnymi zdarzeniami, którzy wymagają jeszcze większej uwagi niż dotychczas. Stężenie hsCRP poniżej 1 mg/l wiąże się na ogół z małym nasileniem stanu zapalnego. Utrzymujący się wynik wynoszący co najmniej 2 mg/l może wskazywać na zwiększone ryzyko sercowo-naczyniowe lub tzw. rezydualne ryzyko zapalne. Z kolei bardzo wysokie stężenie, przekraczające 10 mg/l, powinno skłonić do poszukiwania innej przyczyny, np. infekcji lub ostrej reakcji zapalnej.

Czy można zapobiec rozwojowi przewlekłego stanu zapalnego?

Podstawą jest modyfikacja klasycznych czynników ryzyka: niepalenie papierosów, normalizacja ciśnienia tętniczego, obniżenie stężenia cholesterolu i redukcja masy ciała. Ważne są również ograniczanie stresu i dbanie o odpowiednią ilość snu. Wszystkie te działania mogą przyczyniać się do obniżenia stężenia hsCRP. Jeśli czynniki ryzyka są dobrze kontrolowane, nasilenie reakcji zapalnej może się zmniejszyć. Najważniejsze pozostają więc profilaktyka i zmiana stylu życia.

W jaki sposób otyłość wpływa na przewlekły stan zapalny?

Otyłość jest silnie związana z reakcją zapalną. Tkanka tłuszczowa, zwłaszcza w nadmiarze, aktywuje szlaki zapalne. Wyniki badania SELECT z semaglutydem pokazały, że leczenie otyłości może zmniejszać ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych. Leczenie otyłości nie sprowadza się więc do redukcji masy ciała czy poprawy wyglądu. Nie chodzi wyłącznie o leczenie cukrzycy, lecz także o zmniejszenie ryzyka sercowo-naczyniowego. Jednym z istotnych wyników badania SELECT było znaczące obniżenie stężenia hsCRP u pacjentów stosujących semaglutyd, mimo że lek ten nie jest ukierunkowany bezpośrednio na ten wskaźnik. Pokazuje to, że redukcja nadmiernej masy ciała może wiązać się z ograniczeniem reakcji zapalnej. Można zatem uznać otyłość za jeden z ważnych czynników napędzających przewlekły stan zapalny.

Czy stan zapalny można leczyć? Jeśli tak, to w jaki sposób – poza modyfikacją czynników ryzyka?

Jednym z leków stosowanych w tym celu jest kolchicyna. Wytyczne ESC z 2024 r. wskazują, że jej stosowanie należy rozważyć u pacjentów z przewlekłym zespołem wieńcowym i miażdżycową chorobą tętnic wieńcowych. Zalecenie ma klasę IIa i poziom dowodów A.

Decyzja o rozpoczęciu leczenia wymaga jednak uwzględnienia tolerancji leku, czynności nerek, możliwych interakcji oraz przeciwwskazań. Docelowo chcielibyśmy jednak oddziaływać na konkretne elementy reakcji zapalnej w sposób bardziej precyzyjny. Dlatego prowadzone są badania nad przeciwciałami monoklonalnymi skierowanymi przeciwko różnym elementom szlaku zapalnego, przede wszystkim interleukinom.W badaniu CANTOS kanakinumab, inhibitor interleukiny 1 beta, zmniejszał stężenie hsCRP i częstość zdarzeń sercowo-naczyniowych. Terapia wiązała się jednak ze zwiększonym ryzykiem śmiertelnych infekcji i nie przyniosła zmniejszenia śmiertelności całkowitej, co istotnie ograniczyło możliwości jej szerokiego zastosowania.Duże nadzieje wiązano również z interleukiną 6, która odgrywa istotną rolę w szlaku zapalnym. Program badań klinicznych z ziltivekimabem obejmuje ZEUS, HERMES, ATHENA i ARTEMIS. W badaniu ZEUS nie wykazano zmniejszenia częstości poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych mimo obniżenia wskaźników zapalnych.

Czekamy na wyniki badania ARTEMIS, które miałem przyjemność prowadzić w Polsce. Badanie ARTEMIS zaprojektowano tak, aby ocenić skuteczność leczenia u pacjentów z ostrym zawałem serca. Pierwszą dawkę leku podawano już w ostrej fazie zawału. U tych chorych reakcja zapalna jest szczególnie nasilona, a w jej przebiegu istotną rolę odgrywają cytokiny prozapalne i szlaki zapalne. Podanie leku na wczesnym etapie, gdy stężenie interleukiny 6 gwałtownie rośnie, stwarza nadzieję na szybkie ograniczenie reakcji zapalnej. Kontynuowanie terapii przez dwa lata miało z kolei umożliwić długotrwałe oddziaływanie na ten proces. Do badania włączono 839 pacjentów z Polski, co stanowiło około 10 proc. wszystkich uczestników. Polska zajęła pierwsze miejsce na świecie pod względem liczby włączonych pacjentów, a także jakości rekrutacji.

Myślę, że w 2027 r. poznamy odpowiedź na pytanie, czy interleukina 6 jest właściwym celem terapeutycznym w ograniczaniu reakcji zapalnej.

Jeśli wyniki tego badania będą pozytywne, może to doprowadzić do zmiany zaleceń dotyczących leczenia pacjentów po zawale serca, szczególnie tych z grupy wysokiego ryzyka. Chodzi m.in. o osoby z cukrzycą, chorobą nerek, miażdżycą wielonaczyniową, przebytym udarem mózgu lub miażdżycą w innych obszarach układu naczyniowego.

Chciałbym również podkreślić, że Polska jest w czołówce krajów wdrażających rozwiązania służące profilaktyce i kompleksowej opiece nad pacjentami bezpośrednio po zawale serca. Mam tu na myśli program KOS-Zawał.

Dużo mówimy o prewencji jako najważniejszym elemencie walki z chorobami sercowo-naczyniowymi. Nie możemy jednak ograniczać jej do prewencji pierwotnej, czyli działań podejmowanych u osób, które nie przebyły jeszcze zdarzenia sercowo-naczyniowego. Równie wiele do zrobienia mamy w zakresie prewencji wtórnej, obejmującej pacjentów, którzy już doświadczyli takiego zdarzenia. W programie KOS-Zawał pacjent pozostaje pod opieką specjalistów, ma kontrolowane stężenie lipidów i przez rok jest objęty monitorowaniem, które pozwala m.in. sprawdzić, czy regularnie przyjmuje zalecone leki. Gdyby udało się wprowadzić kolejną terapię, która uzupełni obecne możliwości leczenia i jeszcze bardziej ograniczy ryzyko kolejnych zdarzeń, byłby to ogromny sukces. Na razie musimy jednak poczekać na wyniki badań.


Dr hab. n. med. Michał Hawranek, III Katedra Kardiologii Śląskiego Uniwersytet Medyczny, kierownik Pracowni Hemodynamiki Śląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu, członek zarządu Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, przewodniczący filaru ds. rzecznictwa i spraw regulacyjnych (Advocacy & Regulatory Affairs Pillar Chair) w Europejskim Stowarzyszeniu Kardiologii Interwencyjnej (EAPCI).

Czytaj też:
Przełom w leczeniu miażdżycy? Prof. Hawranek: O tych badaniach będzie mówił cały świat