Program lekowy to specjalny sposób finansowania i organizacji leczenia pacjentów w Polsce, w ramach którego Narodowy Fundusz Zdrowia refunduje określone, często bardzo kosztowne leki stosowane w leczeniu konkretnych chorób. Programy lekowe są przeznaczone przede wszystkim dla pacjentów wymagających nowoczesnych, specjalistycznych terapii, które ze względu na cenę lub sposób stosowania nie są dostępne w ramach standardowego leczenia.
W ciągu ostatnich ośmiu lat liczba pacjentów leczonych w ramach programów lekowych wzrosła ponad dwukrotnie, a wydatki na ich finansowanie zwiększyły się ponad czterokrotnie – przypomina NFZ. Fundusz przedstawia najważniejsze zasady działania programów lekowych.
Jak działa program lekowy?
Można to określić w kilku punktach:
- Ministerstwo Zdrowia określa, które leki i w jakich wskazaniach będą refundowane w ramach programów lekowych.
- NFZ finansuje leczenie pacjentów spełniających określone kryteria.
- Pacjent musi spełnić szczegółowe warunki kwalifikacji, np. dotyczące rozpoznania choroby, jej zaawansowania, wyników badań czy wcześniejszego leczenia.
- Leczenie odbywa się w wyznaczonych placówkach medycznych, które mają kontrakt z NFZ na realizację danego programu.
- Pacjent jest regularnie monitorowany, a skuteczność terapii i ewentualne działania niepożądane są kontrolowane.
Każdy program lekowy określa zasady prowadzenia terapii. Obejmują one m.in.:
- kryteria kwalifikacji – czyli wymagania kliniczne, które musisz spełnić, aby rozpocząć leczenie,
- zasady terapii – to m.in. informacje o dawkowaniu leków, badaniach i konsultacjach, które będą wykonywane podczas leczenia,
- zasady monitorowania skuteczności leczenia – czyli sposób oceny, czy terapia przynosi oczekiwane efekty i czy należy ją kontynuować, zmienić lub zakończyć,
- kryteria wyłączenia z terapii – czyli sytuacje, w których leczenie w ramach programu zostaje zakończone.
Miliardy rocznie na programy lekowe
NFZ wyjaśnia, że liczba programów lekowych finansowanych zmienia się wraz z kolejnymi decyzjami refundacyjnymi. W latach 2017–2026 wzrosła z 83 do 140 programów. Dzięki temu osoby spełniające określone kryteria mogą korzystać z leczenia w coraz większej liczbie wskazań.
Wykaz programów lekowych jest powiązany z obwieszczeniami Ministra Zdrowia dotyczącymi listy refundacyjnej. Są one publikowane co trzy miesiące, dlatego liczba i zakres finansowanych programów mogą się zmieniać.
Oto najważniejsze liczby:
- W 2025 z programów lekowych NFZ skorzystało ponad 337 tys. pacjentów. W 2017 r. było to około 121 tys.
- Ponad 15,5 mld zł wyniosła w 2025 r. wartość rozliczonych świadczeń w programach lekowych. W 2017 r. było to około 3,6 mld zł.
Wydatki na programy lekowe rosną z roku na rok. Wpływa na to m.in. coraz lepszy dostęp do diagnostyki, dzięki któremu więcej osób może zostać zakwalifikowanych do leczenia, obejmowanie refundacją nowych terapii oraz rozszerzanie kryteriów kwalifikacji i włączanie do programów kolejnych grup pacjentów.
– W 2026 roku na finansowanie programów lekowych zabezpieczyliśmy rekordową kwotę ponad 16,8 mld zł, w tym blisko 15 mld zł na leki. Pokazuje to skalę zaangażowania środków publicznych w dostęp do nowoczesnego leczenia. Rośnie także liczba osób korzystających z programów lekowych. W pierwszym półroczu 2026 roku leczeniem objętych było już ponad 327 tys. osób, podczas gdy w całym 2025 roku było ich ponad 337 tys. – zaznacza Iwona Kasprzak, dyrektor Departamentu Gospodarki Lekami w Centrali NFZ.
Koszt leczenia jednego pacjenta w programie lekowym NFZ może przekraczać nawet 6 mln zł – przypomina fundusz.
Jakie choroby onkologiczne obejmują programy lekowe?
Programy lekowe finansowane przez NFZ obejmują leczenie wielu rodzajów nowotworów. Wśród wskazań onkologicznych znajdują się m.in.:
- rak piersi,
- rak płuca,
- rak nerki,
- rak jelita grubego,
- rak jajnika, jajowodu i rak otrzewnej,
- rak wątrobowokomórkowy i rak dróg żółciowych,
- nowotwory głowy i szyi,
- rak gruczołu krokowego,
- nowotwory skóry,
- rak tarczycy,
- rak urotelialny,
- rak szyjki macicy,
- nowotwory mózgu,
- nowotwory krwi takie jak: białaczka, chłoniak i szpiczak.
Choroby nieonkologiczne objęte programami
Programy lekowe nieonkologiczne dostępne są w leczeniu schorzeń m.in. z obszarów:
- neurologii, np. stwardnienie rozsiane, rdzeniowy zanik mięśni, choroba Parkinsona, migrena przewlekła, miastenia, ataksja Friedreicha, stwardnienie zanikowe boczne, spastyczność w mózgowym porażeniu dziecięcym, spastyczność kończyn, zapalenie nerwów wzrokowych i rdzenia kręgowego (NMOSD), zespół Lennoxa-Gastauta, zespół Dravet
- reumatologii, np. reumatoidalne zapalenie stawów, młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa
- gastroenterologii, np. choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Wilsona, zespół Alagille’a
- dermatologii, np. łuszczyca, atopowe zapalenie skóry, łysienie plackowate, ropne zapalenie apokrynowych gruczołów potowych (HS)
- kardiologii, np. tętnicze nadciśnienie płucne, przewlekłe zakrzepowo-zatorowe nadciśnienie płucne, kardiomiopatia
- nefrologii, np. niewydolność nerek, cystynoza nefropatyczna, zespół hemolityczno-mocznicowy (aHUS), hiperoksaluria typu 1, nefropatia IgA
- okulistyki, np. choroby siatkówki, zapalenie błony naczyniowej oka (ZBN), wrodzona ślepota Lebera
- endokrynologii, np. niskorosłość, przedwczesne dojrzewanie płciowe, akromegalia, osteoporoza pomenopauzalna
- chorób metabolicznych, np. hiperhomocysteinemia, hipofosfatemia sprzężona z chromosomem X, hipofosfatazja, niedobór kwaśnej sfingomielinazy typu A/B i B, zaburzenia cyklu mocznikowego, leczenie L-karnityną w wybranych chorobach metabolicznych, tyrozynemia typu I, mukopolisacharydozy, choroba Pompego, choroba Gauchera, choroba Hurler
- chorób zakaźnych, np. WZW typu B, WZW typu C, gruźlica lekooporna
- alergologii, np. pokrzywka spontaniczna
- pulmonologii, np. mukowiscydoza, astma, idiopatyczne włóknienie płuc
- hematologii, np. hemofilia A i B, nocna napadowa hemoglobinuria, małopłytkowość immunologiczna, anemia aplastyczna, porfiria wątrobowa (AHP), zespoły mielodysplastyczne, plamica małopłytkowa
- urologii, np. przewlekły pierwotny zespół bólu pęcherza moczowego
- neonatologii, np. zakażenia wirusem RS
- psychiatrii, np. depresja lekooporna
Szczegółowy wykaz programów lekowych stosowanych w leczeniu chorób onkologicznych i nieonkologicznych można znaleźć na stronach NFZ.
Jak wygląda kwalifikacja?
NFZ przypomina, że samo rozpoznanie choroby nie zawsze wystarczy, aby rozpocząć leczenie w programie lekowym. Pacjent musi spełnić kryteria kwalifikacji określone dla konkretnego programu. Pod uwagę mogą być brane m.in.:
- dokładne rozpoznanie i stopień zaawansowania choroby,
- dotychczasowy przebieg leczenia, w tym stosowane leki i wykonane procedury medyczne,
- wyniki badań laboratoryjnych, obrazowych lub genetycznych,
- aktualny stan zdrowia,
- przeciwwskazania do zastosowania danego leku,
- wiek, sprawność lub inne parametry określone dla konkretnej choroby.
Zakres kryteriów zależy od programu lekowego. Dlatego przed rozpoczęciem terapii lekarz powinien wyjaśnić zasady udziału w programie, w tym kryteria kwalifikacji i sytuacje, w których leczenie nie może być zastosowane lub musi zostać zakończone.
Aby móc zostać zakwalifikowanym do programu lekowego, trzeba mieć aktualne ubezpieczenie zdrowotne.
Czytaj też:
Nowoczesne leki są refundowane. Pacjenci neurologiczni nadal czekają na leczenie Czytaj też:
Polityka Lekowa po nowemu. MZ: nie tylko refundacja, ale też bezpieczeństwo systemu
