17 lutego 2026 r. w Sejmie odbył się okrągły stół na temat zwiększeniu udziału Polaków w programach profilaktyki onkologicznej. Organizatorami i inicjatorami spotkania byli Instytut Rozwoju Onkologii OncoFuture, think tank Polskiego Towarzystwa Onkologicznego oraz wicemarszałek Sejmu Monika Wielichowska, z której inicjatywy Sejm RP ustanowił rok 2026 Rokiem Profilaktyki Zdrowotnej.
Profilaktyka się opłaca
Profilaktyka onkologiczna jest integralnym elementem Narodowej Strategii Onkologicznej przyjętej w 2019 roku. Prof. Piotr Rutkowski, przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Rozwoju Onkologii OncoFuture oraz Polskiego Towarzystwa Onkologicznego a także Przewodniczący Zespołu ds. Narodowej Strategii Onkologicznej przy Ministrze Zdrowia, jako podstawę do dyskusji przedstawił dane z duńskiego badania, w którym wykazano, iż leczenie pacjenta z rakiem jelita grubego zrekrutowanego do leczenia w ramach badań przesiewowych jest rocznie ok. 30 proc. tańsze niż leczenie pacjenta, który rozpoczął leczenie przeciwnowotworowe, ale wcześniej nie uczestniczył w badaniu przesiewowym. Kluczowe znaczenie ma przesunięcie rozpoznań w stronę wcześniejszych stadiów choroby, co przekłada się na lepsze wyniki leczenia oraz niższe średnie koszty terapii w dłuższym horyzoncie.
Prof. Paweł Koczkodaj, kierownik Pracowni Prewencji Pierwotnej i Polityki Zdrowotnej w Narodowym Instytucie Onkologii, przedstawił aktualne wskaźniki zgłaszalności do programów przesiewowych: rak piersi 32,3 proc., rak jelita grubego 15,43 proc. i rak szyjki macicy 12,35 proc. Pokazał gotowe rozwiązania tzw. „low-hanging fruits” oraz rekomendacje z prac eksperckich w zakresie screeningu raka płuca, wskazując m.in. na konieczność wdrożenia stałego mechanizmu zapraszania i przypominania (call-recall) oraz transferu dobrych praktyk na poziom regionów, czyli z powiatów-liderów o najwyższej zgłaszalności do powiatów o najniższej zgłaszalności.
Pomocne narzędzia cyfrowe
W odniesieniu do potencjału kanałów cyfrowych w zakresie wysyłki zaproszeń na screeningi Andrzej Sarnowski, p.o. dyrektora Centrum e-Zdrowie, przedstawił narzędzia, jakimi dysponuje CeZ, czyli SMS, e-mail oraz powiadomienia push w aplikacji mojeIKP. Obecnie aktywnych jest niemal 20,5 mln Internetowych Kont Pacjenta oraz prawie 4,5 mln aplikacji (z czego 3,5 mln ma aktywowaną zgodę na otrzymywanie powiadomień). Dyrektor Sarnowski przedstawił wyniki zgłaszalności do badań jako reakcji na wysyłkę zaproszeń, m.in. na przykładzie zaproszenia do uzupełnienia ankiety Moje Zdrowie. Wysyłka ponad 2 mln powiadomień push 9 lipca 2025 r. zaowocowała ok. 36 tys. wypełnionych ankiet (wzrost z ok. 10 tys. w dniach 7 i 8 lipca 2025 r.). Dodatkowo, po wysyłce prawie 980 tys. zaproszeń metodą push 5 marca 2025 r. niespełna 2 000 pacjentek zapisało się na badanie mammograficzne. Wysyłka 484 tys. SMS-ów 28 listopada 2025 r. zaowocowała jedynie 1 000 umówionych wizyt.
Łukasz Sosnowski, dyrektor Departamentu e-Zdrowia, zaznaczył, iż od czasu uruchomienia centralnej e-rejestracji, badania cytologiczne w ramach badań przesiewowych zrealizowało jedynie ponad 11 tys. kobiet, a w najbliższych 90 dniach jest ponad 270 tys. wolnych terminów. Dodał, iż 30% umówionych wizyt na cytologię pochodzi z kanałów IKP i mojeIKP, natomiast w przypadku mammografii te kanały odpowiadają za jedynie 3% rejestracji i, jak zaznaczył, dzięki e-rejestracji możemy zobaczyć skalę i kierunki pracy, jakie mamy przed sobą.
Konieczna współpraca z POZ
Rzecznik Praw Pacjenta, minister Bartłomiej Chmielowiec, przedstawiając obraz sytuacji z perspektywy uwag zgłaszanych przez chorych i organizacje pacjentów, zauważył, iż na pierwszy plan barier wysuwa się „brak aktywnej działalności ze strony podstawowej opieki zdrowotnej” i podkreślał, że w trakcie wizyt brak jest zachęcania pacjentek i pacjentów do badań, a także proaktywnej komunikacji dot. profilaktyki. Rzecznik Praw Pacjenta przypomniał przepisy, które wprost łączą zadania POZ z profilaktyką – „Pielęgniarka POZ planuje i realizuje opiekę pielęgnacyjną nad świadczeniobiorcą i jego rodziną w zakresie promocji zdrowia i profilaktyki chorób”.
Prezes Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji Daniel Rutkowski zwrócił z kolei uwagę na potencjał samorządowych programów lokalnych realizowanych poza programami centralnymi oraz rolę AOTMiT w opiniowaniu programów polityki zdrowotnej. Prezes Rutkowski podkreślił, iż działania AOTMiT w tym obszarze mają na celu wspieranie zgłaszalności do populacyjnych programów przesiewowych. W zakresie profilaktyki raka piersi pod koniec 2024 r. AOTMiT wydała rekomendację dot. wzorcowych programów profilaktyki, w której dla ogółu kobiet dorosłych rekomenduje działania informacyjno-edukacyjne promujące uczestnictwo w centralnych programach przesiewowych, a dla kobiet z grup ryzyka – programy nakierowane na zmianę stylu życia.
Profilaktyka znacznie tańsza niż leczenie
Silny głos za profilaktyką w dyskusji zabrał wiceprezes Narodowego Funduszu Zdrowia Marek Augustyn, który przedstawił twarde dane odnoszące się do kosztów uczestnictwa w badaniach przesiewowych. Przedstawił liczby, które przemawiają do wyobraźni. Wg danych NFZ koszt świadczeń związanych z leczeniem raka piersi to w 2025 r. 4,150 mld PLN, w tym samym czasie wartość umów na profilaktykę raka piersi wyniosła 193 mln PLN. „Ponad 50% pacjentek zdiagnozowanych w stadium „0” i „1” w ciągu 4 lat przed diagnozą skorzystało z programu profilaktycznego. Wśród pacjentek zdiagnozowanych w stadium „4” z profilaktyki w ciągu 4 lat skorzystało tylko 13% -podkreślam w swojej wypowiedzi prezes Marek Augustyn.
Powołując się na dane dot. raka jelita grubego, wiceprezes NFZ podkreślił, iż koszt świadczeń związanych z leczeniem tej grupy chorych to 2,590 mld w 2025 r., podczas gdy wartość umów na programy profilaktyczne to jedynie 133 mln w 2025 r. Przyjmując za 100% koszt leczenia pacjenta w stopniu 1, koszty świadczeń związanych z rozpoznaniem raka jelita grubego w okresie pierwszego roku od rozpoznania są o 36% wyższe w stopniu 2, 86% wyższe w stopniu 3. Analogicznie w raku szyjki macicy koszt świadczeń jest o 67% wyższy w stopniu 2 i o 72% wyższy w stopniu 3. Wiceprezes Augustyn podkreślił również, że jeśli chodzi o profilaktykę, NFZ dysponuje narzędziem – kwartalnym współczynnikiem korygującym – promującym POZ i podmioty, które wykazują większą aktywność w zakresie promowania profilaktyki.
Dyskusja w ramach sposobów zwiększenia udziału w badaniach przesiewowych w kierunku jelita grubego skupiała się wokół dwóch tematów: możliwości włączenia do screeningu testu FIT (testu na krew utajoną w kale) jako narzędzia przesiewowego oraz skutecznej rekrutacji Polaków do programu. Prof. Jarosław Reguła, konsultant krajowy w dz. gastroenterologii, dzielił się doświadczeniem i wynikami badań realizowanych w Polsce i koncentrował się na konieczności docierania do osób dotychczas nieuczestniczących w programie. Zarówno prof. Reguła, jaki i prof. Andrzej Nowakowski, Kierownik Poradni Profilaktyki Raka Szyjki Macicy Narodowego Instytut Onkologii, podkreślali, że jeśli chodzi o zaproszenia, to jest już znana metodologia co do treści i częstotliwości zaproszeń, aby były one jak najskuteczniejsze. Prof. Reguła wskazał, iż pacjenci zapraszani na badanie FIT byli 2 razy bardziej skłonni do udziału w badaniu niż pacjenci zapraszani na kolonoskopię.
Maciej Karaszewski, dyrektor Departamentu Lecznictwa MZ, odniósł się do programu „Moje Zdrowie” jako dźwigni zwiększania zgłaszalności i poinformował o pracach resortu w tym zakresie. Ministerstwo Zdrowia pracuje nad elektroniczną wersją Indywidualnego Programu Zdrowotnego, tak aby możliwy był monitoring zaleceń zastosowanych dla danego pacjenta oraz ich wyników, co umożliwi śledzenie ścieżki pacjenta, m.in. czy po dodatnim wyniku testu FIT został skierowany na kolonoskopię. Wg najnowszych danych do programu Moje Zdrowie zgłosiło się 2 mln 700 tys. osób, z czego prawie 0,5 mln w wieku 50+, które mogą być skierowane do badania FIT.
W bloku dotyczącym raka szyjki macicy omawiano równolegle potrzebę promocji szczepień przeciw HPV (profilaktyka pierwotna) oraz udziału w badaniach przesiewowych (profilaktyka wtórna, w tym rozwiązania oparte o testy HPV HR). Prof. Andrzej Nowakowski, kierownik Centralnego Ośrodka Koordynującego, podkreślił, że badania przesiewowe w postaci cytologii i testów HPV HR „nie służą wykrywaniu raka szyjki macicy. Rak szyjki macicy jest niekorzystnym zdarzeniem i powinno się rzadko zdarzać, jeśli chodzi o badanie przesiewowe”. Profesor podkreślił wagę włączenia w 2025 roku testu HPV HR do profilaktyki, co jest zgodne z zaleceniami Komisji Europejskiej.
Minister Paweł Grzesiowski, Główny Inspektor Sanitarny wskazał, iż widać trend przyspieszający w zakresie wykonywania szczepień. To cieszy”. Od 2021 roku zostało zrealizowanych ponad 803 tys. szczepień przeciwko HPV. W okresie od 2021 r. do września 2024 r. zaszczepiono 360 tys. osób, podczas gdy od września 2024 r., kiedy program szczepień wszedł do szkół, zostało zrealizowanych 440 tys. szczepień. Jak podkreśla minister Grzesiowski w roczniku 15-latków zaszczepionych zostało 34% populacji. Warto jednak zwrócić uwagę na różnice regionalne – w województwie pomorskim zaszczepiono 41% młodzieży w tym roczniku, a w województwie pokarpackim, wskaźnik ten wynosi 22%. Główny Inspektor Sanitarny wskazał również, iż badanie bezpieczeństwa szczepień HPV wykazało, iż na blisko 0,5 miliona zrealizowanych w ostatnim okresie szczepień zarejestrowano 6 przypadków niepożądanych odczynów poszczepiennych – wszystkie odwracalne, związane głównie z ostrymi reakcjami niepożądanymi.
Zdrowe społeczeństwo to racja stanu
Profesor Mariusz Bidziński, konsultant krajowy w dziedzinie ginekologii onkologicznej, zaznaczył, iż „zdrowe społeczeństwo jest kwestią racji stanu” i podkreślił potrzebę uruchomienia rejestru profilaktycznego, który, szczególnie w raku szyjki macicy, umożliwi ocenę zgłaszalności oraz poszukiwania, pacjentek, które nie korzystają z systemu badań profilaktycznych, by włączać je do screeningu. Prof. Bidziński podkreślał wagę angażowania POZ, sugerując wręcz, że lekarz POZ „powinien czekać na zdrowego, a nie chorego” pacjenta.
Wielokrotnie przywoływanym elementem procesu podnoszenia zgłaszalności do badań profilaktycznych była medycyny pracy. Prof. Jolanta Walusiak-Skorupa Prezes Polskiego Towarzystwa Medycyny Pracy wskazała, iż ok. 4,5 do 5 mln osób rocznie korzysta z medycyny pracy i pierwszą, prostą metodą włączenia medycyny pracy do promocji profilaktyki pierwotnej jest edukacyjne rozmowa z lekarzem nt. konieczności realizacji badań przesiewowych. Prezes Towarzystwa przedstawiła działania dot. stworzenia ankiety profilaktycznej realizowane we współpracy z Ministerstwem Zdrowia i CeZ.
Prof. Łukasz Balwicki, konsultant krajowy ds. zdrowia publicznego, docenił fakt, iż na spotkaniu stawiane są realne do wykonania zadania, a także, podobnie jak inni eksperci, podnosił potrzebę wskazania koordynatora ds. profilaktyki, który integrowałby podejmowane inicjatywy oraz odpowiadał za osiągnięcie kluczowego celu, jakim jest zwiększenie zgłaszalności na badania profilaktyczne.
Podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej, Paulina Piechna-Więckiewicz, podkreślała współpracę między resortami edukacji i zdrowia oraz działania MEN nad nową podstawą programową w zakresie przedmiotu edukacji zdrowotnej oraz efekty szczepień przeciwko HPV w szkołach.
Czytaj też:
NFZ nie rozliczył ponad 2 mld zł za leczenie w programach lekowych. Nie tylko w onkologii