Udar mózgu to nagłe, zagrażające życiu zaburzenie krążenia krwi w mózgu, które doprowadza do niedotlenienia i obumierania komórek nerwowych. Jest to stan nagły, wymagający natychmiastowej pomocy medycznej, ponieważ każda minuta zwłoki pogłębia nieodwracalne uszkodzenia tkanki mózgowej.
80-90 proc. przypadków to udar niedokrwienny, nazywany też zawałem mózgu. Dochodzi do niego, gdy zakrzep lub blaszka miażdżycowa zamyka światło tętnicy doprowadzającej krew do mózgu, odcinając dany obszar od tlenu i substancji odżywczych. Pozostałe przypadki (10-20 proc.) to udar krwotoczny, zwany powszechnie wylewem. Następuje w wyniku pęknięcia naczynia krwionośnego w mózgu. Krew wylewa się bezpośrednio do tkanki mózgowej lub przestrzeni wokół niej, niszcząc neurony i wywołując silny ucisk. Z reguły ma cięższy przebieg.
90 tys. udarów rocznie
W Polsce każdego roku dochodzi do blisko 90 tys. udarów mózgu. Około 90 proc. to udary pierwszorazowe. Jak wskazują dane Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, 30 proc. pacjentów oddziałów udarowych ma mniej niż 65 lat. Ponad 10 proc. pacjentów po wyjściu ze szpitala doświadcza kolejnego incydentu w ciągu pół roku.
Udar mózgu jest drugą najczęstszą przyczyną zgonu i pierwszą przyczyną niesprawności wśród osób dorosłych. Jak ostrzega Ministerstwo Zdrowia, udar może się zdarzyć każdemu, w dowolnym miejscu i czasie.
Udar przestał być domeną jedynie ludzi starszych, coraz częściej dotyczy także młodych. Zdarzają się nawet osoby 20-letnie, które doświadczają tego zdarzenia. To m.in. skutek wzrostu liczby zaburzeń metabolicznych zwiększających ryzyko chorób naczyniowych mózgu: otyłości, cukrzycy, nadciśnienia czy hipercholesterolemii, czynnikiem ryzyka jest także palenie papierosów i zbyt mała aktywność fizyczna.
Najczęstsze objawy
Objawy udaru pojawiają się nagle i często są bardzo charakterystyczne. Specjaliści podkreślają, aby zwracać szczególną uwagę na moment pojawienia się objawów. Niektóre opcje leczenia zależą od czasu ich wdrożenia po udarze.
Oto najważniejsze sygnały świadczące o udarze:
- Zaburzenia mowy. Chory doświadcza trudności ze zrozumieniem mowy lub sam ma kłopoty z mówieniem.
- Paraliż lub drętwienie twarzy, rąk lub nóg. Może wystąpić nagłe drętwienie, osłabienie lub porażenie ręki lub nogi. Często dotyczy to tylko jednej strony ciała.
- Osłabienie mięśni twarzy np. opadnięcie kącika ust po jednej stronie.
- Problemy z widzeniem w jednym lub obu oczach. Pojawia się niewyraźne widzenie, ciemne plamy w polu widzenia w jednym lub obu oczach lub widzenie podwójne.
- Ból głowy. Nagły i silny ból głowy, któremu mogą towarzyszyć zaburzenia świadomości. To objaw częściej pojawiający się w udarze krwotocznym, często opisywany jako „najgorszy ból głowy w życiu”.
- Kłopoty z chodzeniem. Chory się potyka lub traci równowagę. Może mieć także nagłe zawroty głowy lub utratę koordynacji ruchowej.
Mniej typowe objawy udaru
Nie zawsze przebieg udaru wygląda „podręcznikowo”. Nie musi objawiać się opadnięciem kącika ust czy zaburzeniami mowy. Czasami pierwsze objawy są bardzo nietypowe i łatwo pomylić je ze zmęczeniem, migreną, zatruciem, problemami z błędnikiem czy wzrokiem.
Oto mniej typowe objawy udaru mózgu:
- Nagłe, silne zawroty głowy. Szczególnie gdy towarzyszą im problemy z utrzymaniem równowagi, chodzeniem lub koordynacją ruchów. Mogą wskazywać na udar móżdżku lub pnia mózgu.
- Problemy z przełykaniem. Nagła trudność w połykaniu śliny, wody lub pokarmów może być objawem uszkodzenia struktur mózgu odpowiedzialnych za kontrolę połykania.
- Splątanie i dezorientacja. Chory może nie wiedzieć, gdzie się znajduje, mieć problem ze zrozumieniem prostych poleceń albo zachowywać się nietypowo.
- Utrata koordynacji ruchowej. Chory może mieć trudności z trafieniem ręką w przedmiot, utrzymaniem kubka, pisaniem czy wykonywaniem precyzyjnych ruchów.
- Nagła chrypka lub zmiana głosu. Może wystąpić w związku z zaburzeniami kontroli mięśni odpowiedzialnych za mowę i połykanie, szczególnie przy udarze pnia mózgu.
- Nudności i wymioty, także czkawka. Szczególnie dotyczy to udarów z zakresu tylnego krążenia, obejmujących móżdżek lub pień mózgu.
- Problemy z pamięcią. Pojawiają się w sytuacji, gdy dochodzi do udaru hipokampa, miejsca w mózgu odpowiedzialnego za pamięć.
- Zmęczenie lub senność. Gdy dochodzi do uszkodzenia struktur odpowiedzialnych za czuwanie – szczególnie wzgórza i pnia mózgu, które uczestniczą w regulacji stanu świadomości.
- Nagłe zmiany w zachowaniu.
Jak rozpoznać? Test FAST
Test FAST to szybka i prosta metoda służąca do rozpoznawania objawów udaru mózgu, w której liczy się każda minuta.
Co oznaczają litery (z języka angielskiego) w teście FAST?
- F – Face (Twarz): Poproś osobę o uśmiech. Zwróć uwagę, czy twarz jest symetryczna. Opadający kącik ust lub bezwład jednej strony twarzy to objaw alarmowy.
- A – Arm (Ramię): Poproś o uniesienie obu rąk w górę. Jeśli jedna ręka opada lub chory nie potrafi jej utrzymać, może to świadczyć o niedowładzie.
- S – Speech (Mowa): Poproś o powtórzenie prostego zdania. Zwróć uwagę, czy mowa jest niewyraźna, zniekształcona lub czy pacjent ma trudności ze zrozumieniem mowy.
- T – Time (Czas): Jeśli zauważysz którykolwiek z tych objawów, natychmiast dzwoń pod numer alarmowy (112 lub 999).
Pamiętajmy! Każda minuta zwłoki zwiększa ryzyko trwałego uszkodzenia mózgu.
Czytaj też:
90 tys. udarów rocznie w Polsce. Eksperci: Brakuje dobrze zorganizowanej opieki poudarowej Czytaj też:
Dlaczego Polacy żyją krócej niż mieszkańcy Europy Zachodniej? Eksperci wskazują na kilka przyczyn