Leczenie raka to nie wszystko. Eksperci wskazują, czego nie wolno zaniedbać

Leczenie raka to nie wszystko. Eksperci wskazują, czego nie wolno zaniedbać

Dodano: 
Pacjent
Pacjent Źródło: magnific
Utrata apetytu, chudnięcie i osłabienie mięśni mogą utrudniać leczenie nowotworu. Dlatego właściwe żywienie jest ważnym elementem opieki onkologicznej. Eksperci Narodowego Instytutu Onkologii wyjaśniają, dlaczego nie warto zwlekać z pomocą żywieniową i kiedy pacjent powinien trafić do specjalisty.

Pacjent z chorobą nowotworową może potrzebować wsparcia żywieniowego jeszcze przed rozpoczęciem terapii. Brak apetytu, nudności, trudności z połykaniem czy niezamierzona utrata masy ciała nie są wyłącznie problemem codziennego komfortu. Mogą prowadzić do niedożywienia i osłabienia organizmu, a w konsekwencji utrudniać leczenie.

Specjaliści podkreślają, że stan odżywienia powinien być regularnie oceniany, a pomoc dostosowywana do aktualnej sytuacji chorego. Działająca w Narodowym Instytucie Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie Poradnia Chorób Metabolicznych objęła wsparciem blisko 1500 pacjentów i przeprowadziła ponad 3000 konsultacji. Doświadczenia ośrodka stały się punktem wyjścia do rozmów o nowych standardach opieki podczas trwającej właśnie (dziś i jutro) XVI Konferencji „Nowości i trendy w żywieniu klinicznym w onkologii”.

Niedożywienie może utrudniać leczenie raka

Problemy z odżywianiem u pacjentów onkologicznych mają różne przyczyny. Mogą wynikać z samej choroby, ale również z jej leczenia. Chemioterapia, radioterapia czy zabiegi chirurgiczne mogą powodować nudności, zaburzenia smaku, ból podczas jedzenia, trudności z połykaniem lub szybkie uczucie sytości. Niebezpieczna jest zwłaszcza niezamierzona utrata masy ciała, szczególnie jeśli towarzyszy jej osłabienie mięśni i pogorszenie sprawności.

– Pacjent może potrzebować wsparcia żywieniowego w bardzo różnych momentach: przed rozpoczęciem leczenia, w trakcie terapii, podczas rekonwalescencji czy w opiece paliatywnej. Naszym zadaniem jest odpowiednio wcześnie rozpoznać te potrzeby i zaproponować pomoc dostosowaną do jego sytuacji – podkreśla dr hab. n. med. Aleksandra Kapała, prof. NIO, kierująca Kliniką Diagnostyki Onkologicznej i Medycyny Paliatywnej oraz Działem Żywienia Klinicznego Narodowego Instytutu Onkologii.

Co ważne, niedożywienie nie dotyczy wyłącznie osób wyraźnie wychudzonych. Może występować również u pacjentów z prawidłową masą ciała, nadwagą, a nawet otyłością. Dlatego nie wystarczy sprawdzić, ile pacjent waży. Istotne są również zmiany masy ciała w ostatnich tygodniach i miesiącach, ilość spożywanego jedzenia, stan mięśni oraz ogólna sprawność chorego. Odpowiednio wczesna interwencja żywieniowa może pomóc zapobiegać pogłębianiu się niedożywienia, wspierać utrzymanie sprawności i poprawiać tolerancję leczenia przeciwnowotworowego.

Co jeść podczas leczenia nowotworu? Nie ma jednej diety dla wszystkich

Pacjenci często szukają odpowiedzi na pytanie, jaka dieta będzie dla nich najlepsza. Nie istnieje jednak jeden jadłospis odpowiedni dla wszystkich osób z rozpoznaniem raka. Sposób żywienia powinien uwzględniać rodzaj nowotworu, stosowaną terapię, stan odżywienia, występujące objawy oraz indywidualne możliwości chorego.

– Pacjenci często pytają, co mogą jeść, jak poradzić sobie z brakiem apetytu albo, co zrobić, gdy dotychczasowy sposób odżywiania staje się zbyt trudny. Odpowiedź wymaga uwzględnienia rodzaju leczenia, objawów i możliwości konkretnej osoby – wyjaśnia dr Katarzyna Różycka, ekspertka NIO.

U części chorych wystarczy odpowiednio zmodyfikowany jadłospis, częstsze i mniejsze posiłki lub zwiększenie ich wartości energetycznej i zawartości białka. Gdy zwykła dieta nie pozwala pokryć zapotrzebowania organizmu, specjalista może zalecić doustne preparaty odżywcze (ONS). Są to produkty o skoncentrowanej wartości energetycznej i odżywczej, dobierane do potrzeb pacjenta.

Jeśli przyjmowanie pokarmów doustnie jest niemożliwe lub niewystarczające, a przewód pokarmowy działa, można rozważyć żywienie dojelitowe, na przykład przez zgłębnik lub gastrostomię. Żywienie pozajelitowe, czyli podawanie składników odżywczych bezpośrednio do krwiobiegu, stosuje się w określonych sytuacjach, gdy żywienie przez przewód pokarmowy nie jest możliwe, przeciwwskazane albo nie zapewnia odpowiedniej podaży składników odżywczych. Dobór metody zawsze wymaga oceny medycznej. Żywienie kliniczne nie zastępuje leczenia przeciwnowotworowego, ale może być jego ważnym uzupełnieniem.

– Rekomendacje tworzą wspólną podstawę takiego postępowania: pomagają specjalistom ocenić sytuację i zaplanować kolejne kroki zgodnie z aktualną wiedzą. Ważne, aby przekładały się na odpowiednio wcześnie wdrażaną, spójną i dostosowaną do potrzeb chorego opiekę żywieniową – zaznacza dr Różycka.

Sarkopenia. Mięśnie mogą słabnąć nawet u osób z otyłością

Jednym z ważnych problemów w opiece nad pacjentami onkologicznymi jest sarkopenia. To zaburzenie związane przede wszystkim z obniżeniem siły mięśniowej, któremu może towarzyszyć zmniejszenie ilości lub pogorszenie jakości mięśni.

W rozpoznawaniu sarkopenii kluczowa jest ocena siły mięśni, a pomiary masy i jakości mięśni pomagają potwierdzić diagnozę. Utrata sprawności mięśniowej może utrudniać codzienne funkcjonowanie, pogarszać wydolność fizyczną i mieć znaczenie dla tolerancji leczenia onkologicznego. Problem nie ogranicza się do osób szczupłych. U pacjentów z nadwagą i otyłością również mogą występować obniżona siła mięśni oraz zmniejszona masa mięśniowa. Dlatego w opiece żywieniowej ważne jest nie tylko kontrolowanie masy ciała, ale również dbanie o odpowiednią podaż białka i aktywność fizyczną dostosowaną do stanu zdrowia.

Zagadnienia sarkopenii, w tym jej współwystępowania z otyłością, są jednym z tematów konferencji organizowanej w NIO. Eksperci omawiają także stosowanie leków przeciwotyłościowych działających na receptory GLP-1/GIP u pacjentów z chorobą nowotworową. W takich przypadkach niezbędna jest indywidualna ocena korzyści i ryzyka. Szczególnie ważne pozostaje zapobieganie niedożywieniu i nadmiernej utracie mięśni.

Żywienie przed operacją i problemy z połykaniem

Wsparcie żywieniowe może mieć duże znaczenie również przed zabiegiem chirurgicznym. Prehabilitacja, czyli przygotowanie pacjenta do leczenia, obejmuje między innymi poprawę stanu odżywienia i aktywność fizyczną dostosowaną do możliwości chorego. Jej celem jest lepsze przygotowanie organizmu do operacji i ograniczenie ryzyka powikłań.

Osobnym wyzwaniem pozostaje dysfagia, czyli zaburzenia połykania. Może ona występować między innymi u osób z nowotworami głowy i szyi. W takich przypadkach konieczna bywa zmiana konsystencji posiłków i płynów. Pomocne są standardy IDDSI, które umożliwiają jednolite określanie konsystencji pokarmów i napojów.

Właśnie te zagadnienia znalazły się w programie konferencji „Nowości i trendy w żywieniu klinicznym w onkologii”. Wśród sześciu bloków warsztatowych przewidziano zajęcia dotyczące żywienia dojelitowego i pozajelitowego, doboru preparatów odżywczych, dysfagii, prehabilitacji oraz bezpieczeństwa probiotykoterapii.

– Doświadczenia codziennej pracy w NIO pokazują też, jak ważna jest współpraca specjalistów. Dlatego podczas konferencji tak duży nacisk kładziemy na praktykę – wspólną analizę przypadków, ćwiczenie umiejętności i podejmowanie decyzji, z którymi mierzymy się przy pacjencie – podkreśla prof. Aleksandra Kapała, przewodnicząca Komitetu Naukowego konferencji.

Diety przeciwnowotworowe i suplementy. Eksperci ostrzegają przed fałszywymi obietnicami

Wokół żywienia w chorobie nowotworowej narosło wiele mitów. Pacjenci mogą natrafić w internecie na informacje, że odpowiednio dobrana dieta, suplement czy „oczyszczanie organizmu” zahamują rozwój raka, a nawet zastąpią leczenie. Nie ma wiarygodnych dowodów naukowych, że takie metody mogą zastąpić skuteczną terapię onkologiczną. Restrykcyjne diety mogą natomiast nasilać niedożywienie, a niektóre suplementy wchodzić w interakcje ze stosowanymi lekami.

– Pacjenci szukają informacji o żywieniu, ponieważ chcą aktywnie uczestniczyć w leczeniu i zrobić dla siebie coś dobrego. Dlatego tak ważne jest, aby mogli otwarcie zapytać o dietę czy suplement, o których przeczytali w Internecie. Naszą rolą jest wysłuchać, wyjaśnić wątpliwości i pomóc odróżnić zalecenia oparte na wiedzy naukowej od obietnic bez pokrycia – mówi prof. Kapała.

Eksperci podkreślają również potrzebę ostrożności przy stosowaniu probiotyków. Nie wszystkie preparaty mają udokumentowaną skuteczność, a u niektórych pacjentów, szczególnie z poważnymi zaburzeniami odporności, ich stosowanie może wiązać się z ryzykiem.

W programie konferencji znalazły się także zagadnienia mikrobioty jelitowej i wykorzystania sztucznej inteligencji w żywieniu klinicznym. W obu przypadkach ważna jest krytyczna ocena dostępnych dowodów i bezpieczeństwa proponowanych rozwiązań.

Gdzie pacjent onkologiczny może uzyskać pomoc żywieniową?

W Narodowym Instytucie Onkologii w Warszawie działa Poradnia Chorób Metabolicznych, w której pacjenci mogą uzyskać indywidualne zalecenia żywieniowe, dostosowane do rodzaju leczenia i aktualnego stanu zdrowia.

Podczas konsultacji specjaliści oceniają stan odżywienia, analizują zgłaszane trudności i pomagają wybrać odpowiedni sposób postępowania. Kolejne wizyty umożliwiają monitorowanie efektów i modyfikowanie zaleceń.

Na pierwszą wizytę potrzebne jest skierowanie, które może wystawić lekarz prowadzący leczenie onkologiczne.

Rejestracja odbywa się w Narodowym Instytucie Onkologii przy ul. Roentgena 5 w Warszawie. Informacje można uzyskać pod numerem 22 546 20 00.

Jeżeli podczas wizyty w Instytucie lekarz stwierdzi, że pacjent potrzebuje pilnej pomocy żywieniowej, może skierować go do gabinetu dietetycznego w trybie „cito”, umożliwiając konsultację jeszcze tego samego dnia.

Nie warto odkładać rozmowy o problemach z jedzeniem do czasu, gdy chory wyraźnie schudnie lub straci siły. Brak apetytu, trudności z połykaniem, niezamierzona utrata masy ciała czy coraz mniejsze porcje posiłków powinny być zgłaszane zespołowi prowadzącemu leczenie.

Odpowiednio wcześnie rozpoczęte wsparcie żywieniowe może pomóc zapobiegać pogłębianiu się niedożywienia i wspierać chorego podczas terapii. Dlatego ocena stanu odżywienia powinna być stałym elementem kompleksowej opieki onkologicznej, a nie działaniem podejmowanym dopiero wtedy, gdy pojawiają się poważne trudności.

Czytaj też:
Żywienie ma być częścią leczenia raka. Polscy eksperci wydali 222 rekomendacje
Czytaj też:
Otyłość, krótsze życie mężczyzn i spór o witaminę D. O tym eksperci w Krakowie
Czytaj też:
Cukier i cholesterol w normie? Kardiolog: Otyłość i tak może uszkadzać serce
Czytaj też:
Co dzieje się w mózgu dziecka, które często je żywność ultraprzetworzoną? Nowe badanie