Adrian Dąbek, NewsMed: Co dalej z „Lex szarlatan”? Co, jeżeli TK uzna przepisy za niekonstytucyjne?
Rzecznik Praw Pacjenta Bartłomiej Chmielowiec: Dalszy los ustawy zależy od rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego. Jeżeli TK uzna ją za zgodną z Konstytucją, Prezydent nie może odmówić jej podpisania. Jeżeli TK stwierdzi niezgodność z Konstytucją całej ustawy albo przepisów nierozerwalnie związanych z jej całością, Prezydent odmawia podpisu. Gdy niezgodność dotyczy tylko części przepisów i można je oddzielić od reszty ustawy, Prezydent, po zasięgnięciu opinii Marszałka Sejmu, może podpisać ustawę z ich pominięciem albo zwrócić ją Sejmowi do poprawy. Taką procedurę określa art. 122 Konstytucji RP.
Niezależnie od stanowiska TK wobec „Lex szarlatan” pojawiały się zarzuty, że niektóre przepisy są nieprecyzyjne i mogą być stosowane także wobec legalnie działających placówek. Czy te obawy są uzasadnione?
Nie podzielamy tych obaw. Uchwalona ustawa określa, jakie działania są praktykami pseudomedycznymi, i przewiduje możliwość nakazania ich zaprzestania. Nie daje Rzecznikowi ogólnego uprawnienia do zamykania placówek czy zakazywania prowadzenia działalności gospodarczej. Jednym z objętych zakazem działań jest oferowanie lub stosowanie metod, które nie są świadczeniami zdrowotnymi, przy jednoczesnym wprowadzaniu w błąd co do ich właściwości diagnostycznych lub leczniczych. Przepis dotyczy diagnostyki i leczenia małoletnich, chorób onkologicznych, ciężkich nieuleczalnych chorób oraz zaburzeń psychicznych. Chodzi o działania podejmowane w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej.
Sam wpis do rejestru nie oznacza, że każda praktyka danej placówki jest zgodna z prawem. Ocenie podlega konkretne działanie i spełnienie przesłanek wskazanych w ustawie.
Jak Rzecznik Praw Pacjenta ocenia prezydencki projekt zmian w Kodeksie karnym mający zaostrzyć kary za praktyki pseudomedyczne?
Projekt Prezydenta może uzupełniać rozwiązania zawarte w „Lex szarlatan”. Obie regulacje mogą służyć ochronie pacjentów, ale dają inne narzędzia działania. Projekt prezydencki przewiduje odpowiedzialność karną za określone formy nakłaniania do rezygnacji z leczenia lub diagnostyki oraz do stosowania niebezpiecznych praktyk przedstawianych jako lecznicze. Nie jest ona uzależniona wyłącznie od wystąpienia szkody na zdrowiu. Projekt przewiduje także karalność określonych zachowań, zanim do takiej szkody dojdzie.
„Lex szarlatan” ma dać Rzecznikowi możliwość szybkiej interwencji administracyjnej i nakazania zaprzestania praktyki, zanim pacjent poniesie szkodę. Obejmuje też działalność leczniczą prowadzoną bez wymaganego wpisu do rejestru, udzielanie świadczeń stwarzających ryzyko dla zdrowia lub życia przez osoby niewykonujące zawodu medycznego oraz dezinformację medyczną.
Przepisy karne i uprawnienia administracyjne Rzecznika mogą się więc uzupełniać. Zależy nam na tym, by można było skutecznie przerwać niebezpieczne działania.
Czy po historii ze Szpitalem Południowym, a także innymi ujawnionymi nieprawidłowościami w innych placówkach, biuro RPP ma więcej pracy? Pacjenci są bardziej odważni w zgłaszaniu skarg?
Zgłoszeń od pacjentów przybywa, ale nie można wiązać tego wzrostu wyłącznie z jedną nagłośnioną sprawą. Znaczenie może mieć rosnąca świadomość praw pacjenta i wiedza o tym, gdzie szukać pomocy.
Doniesienia medialne mogą zachęcać inne osoby do zgłaszania podobnych doświadczeń. Sama liczba zgłoszeń nie przesądza jednak o skali naruszeń. Każde zgłoszenie oceniamy indywidualnie i ustalamy, jakie działania są potrzebne. Analiza tych spraw pozwala nam też wskazywać problemy, które mogą dotyczyć większej liczby pacjentów.
A może jest odwrotnie? W placówkach poprawiła się kontrola nad takimi zdarzeniami?
Większa liczba zgłoszeń może iść w parze z poprawą nadzoru w placówkach. Zgłoszenia pozwalają ujawnić problemy, których wcześniej nie dostrzegano. Kiedy stwierdzamy naruszenie praw pacjenta, wskazujemy, co wymaga poprawy, i sprawdzamy, jak placówka realizuje nasze zalecenia. Chcemy, by zmiany zapobiegały powtarzaniu się podobnych sytuacji. W sprawach, które prowadzimy, widzimy przykłady skutecznych działań naprawczych. Nie daje to jednak podstaw do stwierdzenia, że nadzór poprawił się już w całym systemie.
Jaki jest stan prac nad stworzeniem Strategii Bezpieczeństwa Pacjenta?
Opracowaliśmy założenia Krajowej Strategii Bezpieczeństwa Pacjenta na lata 2027-2037. Przedstawiliśmy je podczas konferencji „Zdrowie i bezpieczeństwo pacjenta – wspólna odpowiedzialność”. Założenia uzyskały akceptację Ministerstwa Zdrowia. Obecnie konsultujemy kształt Strategii z przedstawicielami pacjentów i innymi uczestnikami systemu ochrony zdrowia.
Zakładamy, że dokument powstanie do końca 2026 roku.
Strategia, zgodna z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia, ma wyznaczyć zadania na kolejne dziesięć lat. Musi określać, kto za nie odpowiada, kiedy mają zostać wykonane i jak zmierzymy ich efekty. Chcemy, by zgłaszanie zdarzeń niepożądanych prowadziło do zmian w organizacji opieki i ograniczało ryzyko kolejnych zdarzeń. Ważne są także odbudowa zaufania oraz lepsza komunikacja z pacjentem. Zrozumiała rozmowa o leczeniu pomaga pacjentowi stosować się do zaleceń. Dlatego w tworzeniu Strategii uwzględniamy doświadczenia i propozycje organizacji pacjentów.
Na jakie elementy w tym dokumencie szczególnie zwracają uwagę organizacje pacjenckie?
Organizacje pacjentów chcą współtworzyć Strategię. Podczas konsultacji zwracały uwagę przede wszystkim na ciągłość i koordynację opieki po wyjściu ze szpitala. Pacjent powinien wiedzieć, kto dalej prowadzi jego leczenie, gdzie ma się zgłosić i jakie są kolejne kroki.
Potrzebna jest lepsza wymiana informacji między szpitalem, poradniami specjalistycznymi i podstawową opieką zdrowotną oraz pełniejsze wykorzystanie opieki koordynowanej w POZ.
Ważna jest też rozmowa, w której pacjent może zadać pytania i uzyskać zrozumiałe odpowiedzi. Organizacje wskazują na potrzebę edukacji o chorobie i bezpiecznym leczeniu, a także o zdarzeniach niepożądanych: czym są, jak im zapobiegać i jak je zgłaszać.
Pacjenci potrzebują dostępnych sposobów przekazania uwag, w tym ankiet po hospitalizacji, oraz jasnej informacji o anonimowości zgłoszeń. Trzeba przy tym uwzględnić osoby, które nie korzystają z narzędzi cyfrowych. Organizacje podkreślają również potrzebę wsparcia psychologicznego dla pacjentów i ich bliskich, gdy podczas leczenia dojdzie do szkody.
Sejm przyjął ustawę wprowadzającą limity wynagrodzeń lekarzy. Znalazły się w niej także poprawki określane jako „Lex Kacprzyk”. Czy to jest dobre rozwiązanie z punktu widzenia bezpieczeństwa pacjentów?
Proces legislacyjny jeszcze się nie zakończył. Senat 6 listopada 2026 roku wprowadził do ustawy poprawki, które wymagają rozpatrzenia przez Sejm. Z oceną rozwiązań określanych jako „Lex Kacprzyk” poczekamy na ostateczne brzmienie ustawy.
Czytaj też:
Rzecznik Praw Pacjenta: Skarg na Szpital Południowy przybywało. Ale dotyczy to też innych szpitali Czytaj też:
Apel do prezydenta w sprawie lex szarlatan. „Potrzebny sygnał, że Polska stoi po stronie nauki”