„Szczepienia chronią każde pokolenie” – to hasło Europejskiego Tygodnia Szczepień. Choć w Polsce zaufanie do szczepień rośnie, nadal najczęściej korzystają z nich dzieci i młodzież. Dorośli – mimo że również wymagają ochrony – często "wypadają" z systemu.
Tymczasem skala korzyści jest bezdyskusyjna. Według danych opublikowanych w 2024 roku na łamach The Lancet, programy szczepień uratowały w ciągu ostatnich 50 lat co najmniej 154 miliony istnień ludzkich. To sześć osób na minutę przez pół wieku.
Apteki zmieniają system
Coraz większą rolę w realizacji szczepień odgrywają apteki. W 2025 roku wykonano w nich:
- ponad 60 proc. szczepień przeciw COVID-19,
- ok. 30 proc. przeciw RSV,
- 20 proc. przeciw grypie.
Najczęściej pacjenci szczepili się przeciw grypie (41 proc.), COVID-19 (35 proc.) i RSV (15 proc.).
Jak podkreśla dr Mikołaj Konstanty, prezydent Farmaceutycznej Grupy Unii Europejskiej (PGEU), „Jeśli farmaceuta może w jednym miejscu zweryfikować dane pacjenta, zakwalifikować go do szczepienia i od razu je wykonać, cały proces staje się prosty i wygodny”.
Od 1 lutego katalog bezpłatnych szczepień dla dorosłych w aptekach został rozszerzony m.in. o szczepienia przeciw meningokokom, ospie wietrznej czy żółtej gorączce. To kolejny krok w kierunku uczynienia aptek ważnym elementem systemu profilaktyki.
To jest inwestycja, nie koszt
Szczepienia należą do najbardziej opłacalnych interwencji zdrowotnych:
- według WHO zapobiegają 3,5–4 mln zgonów rocznie,
- każdy dolar wydany na szczepienia może przynieść nawet 16-krotny zwrot,
- według analiz Johns Hopkins – nawet 44 dolary zwrotu w szerszym kontekście społecznym i gospodarczym.
Mimo to w polskich dokumentach strategicznych wciąż brakuje systemowego podejścia do finansowania profilaktyki. Jak podkreśla prof. Marcin Czech: „Szczepienia powinny być traktowane nie jako koszt, lecz jako inwestycja oraz element długoterminowej stabilności finansów publicznych”.
System jest, ale brakuje prostoty
Polska dysponuje rozwiniętymi narzędziami cyfrowymi, takimi jak Internetowe Konto Pacjenta czy aplikacja mObywatel. To jednak wciąż za mało. Potrzebne są:
- cyfrowa karta szczepień dostępna w IKP,
- automatyczne przypomnienia o kolejnych dawkach,
- integracja danych w czasie rzeczywistym.
HPV pokazuje skalę problemu
Najlepszym przykładem jest program szczepień przeciw HPV. Mimo że szczepienia są bezpłatne, skorzystało z nich tylko 13,46 proc. dzieci w wieku 9–14 lat oraz 16 proc. młodzieży w wieku 15–18 lat. Dla porównania w krajach takich jak Finlandia czy Wielka Brytania, gdzie wyszczepialność sięga niemal 100 proc., nie odnotowano przypadków raka szyjki macicy u kobiet zaszczepionych w wieku 12–13 lat.
Dorośli "wypadają" z systemu
W Polsce szczepienia nadal postrzegane są głównie jako element profilaktyki dzieci. W dorosłym życiu wielu pacjentów po prostu o nich zapomina. Nie wynika to z braku zaufania, ale z:
- niedostatecznej wiedzy,
- braku systemowych przypomnień,
- braku jasnej ścieżki działania.
Tymczasem wiele szczepień wymaga dawek przypominających co kilka lub kilkanaście lat.
Szczepienia przez całe życie – kierunek na przyszłość
Eksperci i instytucje międzynarodowe, w tym WHO i Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób, podkreślają znaczenie koncepcji life-course immunisation – szczepień przez całe życie. To podejście zakłada, że:
- ochrona zdrowia nie kończy się w dzieciństwie,
- profilaktyka powinna być ciągła,
- system musi aktywnie wspierać pacjenta na każdym etapie życia.
Bez tego trudno będzie zbudować realną odporność populacyjną.
Dobra wiadomość
Polacy ufają szczepieniom – to dobra wiadomość. Problem polega na tym, że system wciąż nie ułatwia korzystania z nich w dorosłym życiu.
Przyszłość profilaktyki to więc:
- prosty dostęp,
- większa rola aptek,
- cyfrowe wsparcie pacjenta,
- traktowanie szczepień jako inwestycji w zdrowie społeczeństwa.
Czytaj też:
Prof. Artur Mamcarz: Serca nie ratują wyłącznie leki, ale i szczepienia