Zdrowie kolejnych pokoleń nie będzie kształtowane przez jeden kluczowy kryzys, lecz przez 17 powiązanych ze sobą katastrofalnych zagrożeń, obejmujących choroby, czynniki społeczno-ekonomiczne, zmiany środowiskowe, technologię i konflikty – wynika z najnowszego raportu Komisji „The Lancet” (panelu ekspertów zgromadzonych wokół tego prestiżowego pisma) ds. globalnych zagrożeń dla zdrowia.
Raport zaprezentowano podczas Światowego Szczytu Zdrowia (World Health Summit) 2026 w Berlinie.
17 największych zagrożeń zdrowotnych
Autorzy raportu – opracowanego pod kierownictwem Christophera J. L. Murray'a, amerykańskiego lekarza i ekonomisty zdrowia – w swoim opracowaniu wzięli pod uwagę dane historyczne oraz analizę ryzyka – przygotowaną przez Institute for Health Metrics and Evaluation (IHME) – obejmującą 204 kraje i terytoria uwzględniającą setki potencjalnych zagrożeń.
Spośród nich wyodrębnili 17, które stanowią największe niebezpieczeństwo dla globalnego zdrowia w latach 2025–2100.
Komisja wskazuje dwa zagrożenia „niosące ryzyko zagłady ludzkości”:
- wrogie wykorzystanie sztucznej inteligencji (AI),
- konflikt nuklearny.
Do „katastrofalnych” zagrożeń światowego zdrowia należą również:
- zanieczyszczenie powietrza,
- oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe,
- niedożywienie dzieci,
- zmiany klimatu,
- konflikty konwencjonalne,
- spadek pomocy rozwojowej w obszarze zdrowia,
- wysokie spożycie alkoholu,
- powszechnie występujące nadciśnienie,
- nierówności dochodowe,
- niski poziom wykształcenia,
- naturalnie występujące pandemie,
- otyłość,
- problemy ze zdrowiem psychicznym,
- palenie tytoniu,
- niezdrowe starzenie się.
Miliardy lat utraconych z powodu niepełnosprawności
Zagrożenie uznano za „katastrofalne”, jeśli spełniało trzy kluczowe kryteria: mogło skutkować utratą co najmniej miliarda lat życia utraconych z powodu niepełnosprawności (wskaźnik DALY) w skali świata do 2100 roku, istniały wystarczające dane do jego modelowania oraz istniał odpowiedni zakres możliwości podjęcia działań w ramach polityki państwa..
Wśród zagrożeń mierzonych wskaźnikiem DALY dominuje otyłość. Odpowiada za 23,1 mld skumulowanych lat życia skorygowanych niepełnosprawnością, ale możliwych do uniknięcia, w latach 2025–2100.
Na dalszych miejscach znalazły się: niski poziom wykształcenia (16,1 mld DALY), nierówności dochodowe (13,8 mld DALY), problemy ze zdrowiem psychicznym (9,35 mld DALY), niekorzystny przebieg procesu starzenia (8,26 mld DALY), konflikty zbrojne (7,71 mld DALY) oraz palenie tytoniu (7,06 mld DALY).
Zagrożenia te wykraczają daleko poza sferę zdrowia i zagrażają globalnemu dobrobytowi, bezpieczeństwu i stabilności – podkreślają autorzy raportu.
Dla każdego z tych zagrożeń Komisja opracowała modele przedstawiające najbardziej prawdopodobne scenariusze przyszłości – zarówno w wariancie optymistycznym, jak i pesymistycznym. Różnice w tym zakresie – mierzone wskaźnikiem lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY), których utracie można zapobiec dzięki ukierunkowanym działaniom – wskazują decydentom, gdzie inwestycje i innowacje mogą przynieść największe korzyści.
Trzy najważniejsze zalecenia
Analiza Komisji zawiera trzy zalecenia dla decydentów z sektorów zdrowia, finansów, obronności, klimatu i bezpieczeństwa oraz innych dziedzin, które mają na celu przeciwdziałanie tym zagrożeniom, zanim przerodzą się w poważne kryzysy.
Przede wszystkim rządy powinny budować systemy ochrony zdrowia przygotowane na różnego rodzaju niebezpieczeństwa. Konieczne jest stworzenie specjalnych jednostek ds. zagrożeń, które analizowałyby prognozy, a także nadzorowały opiekę podstawową, plany gotowości oraz kwestie finansowe odpowiadające skali przewidywanych zagrożeń.
Po drugie, rządy powinny inwestować w długoterminowe, przełomowe innowacje (np. doustne leki na otyłość, szczepionki wieloszczepowe czy nowe klasy antybiotyków) poprzez partnerstwa publiczno-prywatne i wykorzystanie sztucznej inteligencji.
Należy także uruchomić niezależny mechanizm monitorujący, który na bieżąco by reagował na zagrożenia i dostarczał aktualizowane analizy najważniejszym organizacjom międzynarodowym.
Żyjemy w niepewnych czasach
Żyjemy w niezwykle trudnych i niepewnych czasach, które nie sprzyjają długofalowemu, przemyślanemu i zintegrowanemu myśleniu, zwłaszcza że decyzje niezbędne do wdrażania rozwiązań wymagają działań wielostronnych i partnerstwa.
Kumulują się kolejne wstrząsy, wywołując strach, niepewność i poczucie zagubienia. Niedawno doświadczyła nas pandemia koronawirusa, później nastąpiło załamanie pomocy zagranicznej, zainicjowane przez prezydenta USA Donalda Trumpa.
Zagrożenia rosną z powodu wojny Rosji z Ukrainą oraz konfliktu między USA a Iranem. Dodatkowo ostatnio nastąpiła gwałtowna zmiana nastrojów wobec sztucznej inteligencji w kierunku lęku, gdy ujawnił się destabilizujący potencjał niekontrolowanych i nieuregulowanych modeli AI – czytamy w raporcie.
„Uderzające jest nie tylko to, jak wielką skalę mają te zagrożenia, ale także fakt, że ludzkość wciąż ma realny wpływ na sytuację i może podejmować odpowiednie działania. Decyzje podejmowane dziś przez liderów w odniesieniu do wszystkich 17 katastrofalnych zagrożeń ukształtują zdrowie i dobrostan przyszłych pokoleń. Zwlekanie z działaniami doprowadzi jedynie do przesunięcia kosztów w czasie i ich zwiększenia” – podkreśla prof. Murray.
Inne kluczowe wnioski
Raport zawiera także inne kluczowe zagadnienia.
Choć prawdopodobieństwo konfliktu nuklearnego oraz szkodliwego wykorzystania sztucznej inteligencji jest niskie, zagrożenia te mają krytyczne znaczenie ze względu na potencjalne ryzyko doprowadzenia do zagłady ludzkości. Komisja wskazuje, że działania na rzecz zapobiegania konfliktowi nuklearnemu mogłyby do 2100 roku pozwolić uniknąć szacunkowo 133 mln zgonów oraz utraty 9,35 mld lat życia skorygowanych o niepełnosprawność, natomiast działania zmierzające do ograniczenia ryzyka związanego ze szkodliwym wykorzystaniem sztucznej inteligencji mogłyby zapobiec utracie 10,4 mld DALY.
Zmiana klimatu już dawno stała się katastrofalnym i pilnym zagrożeniem dla zdrowia oraz możliwości przetrwania ludzkości. Komisja ustaliła, że ograniczenie globalnego wzrostu temperatury do poziomu 1,8°C (zamiast przyzwolenia na wzrost o 4,4°C) mogłoby zapobiec utracie 1,89 mld lat życia w zdrowiu, spowodowanej m.in. ekstremalnymi upałami i zanieczyszczeniem powietrza.
Wskaźnik DALY na poziomie 16,1 mld można by zredukować dzięki poprawie poziomu wykształcenia. Największe potencjalne obciążenie związane z utratą zdrowia z tego powodu dotyczy kobiet i dzieci w Afryce Subsaharyjskiej. Szybszy postęp w dziedzinie edukacji znacząco poprawi stan zdrowia i obniży wskaźniki śmiertelności wśród dzieci.
Nierówności dochodowe mogą do 2100 r. spowodować obciążenie zdrowotne (któremu można zapobiec) odpowiadające skutkom równym konsekwencjom 25 pandemii koronawirusa, co przekłada się na szacunkową wartość 13,8 mld DALY.
Otyłość stanowi istotne i narastające obciążenie zdrowotne, które będzie się z czasem pogłębiać. Do 2100 r. może odpowiadać za 23,1 mld potencjalnych lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY), których można by uniknąć dzięki wdrożeniu polityki ograniczającej ryzyko i skutki otyłości.
Czytaj też:
Teoria października. Dlaczego to najlepszy moment na odchudzanie? Czytaj też:
Ekspert wskazuje największe zagrożenia zdrowotne w 2026 r.