Rolnicy coraz częściej łączą prowadzenie gospodarstwa z dodatkową działalnością: usługami, handlem, agroturystyką czy drobną produkcją. To może się opłacać, ale wymaga pilnowania formalności. W praktyce jeden błąd (np. spóźnione oświadczenie albo „dodatkowy” tytuł do ubezpieczeń w ZUS) może oznaczać zmianę systemu ubezpieczeniowego, a więc także inne zasady świadczeń i ochrony – w tym wypadkowej oraz zdrowotnej.
Działalność gospodarcza i KRUS: kiedy to możliwe
Co do zasady rolnik może pozostać w ubezpieczeniu społecznym rolników po rozpoczęciu pozarolniczej działalności gospodarczej, ale musi spełnić warunki ustawowe – kluczowe są: wcześniejsze podleganie KRUS w pełnym zakresie przez wymagany okres oraz terminowe złożenie oświadczenia o kontynuacji. W praktyce oświadczenie można złożyć także przez wniosek CEIDG-1, o ile zrobimy to w ustawowym terminie.
Ważne: utrzymanie KRUS zwykle wymaga także, by nadal faktycznie prowadzić działalność rolniczą w gospodarstwie spełniającym kryteria powierzchniowe oraz by nie mieć równolegle „mocnego” tytułu do ubezpieczeń w ZUS (np. etatu czy bycia wspólnikiem niektórych spółek, co w praktyce bywa traktowane jako obowiązkowy ZUS – tu warto zweryfikować swój przypadek przed decyzją).
Kogo nie da się „dopisać” do KRUS, gdy jest w ZUS
Jeśli ktoś (np. dorosłe dziecko) prowadzi pozarolniczą działalność i z tego tytułu podlega obowiązkowym ubezpieczeniom w ZUS, nie da się go co do zasady objąć ubezpieczeniem rolniczym w pełnym zakresie „z tytułu gospodarstwa”. Część osób może mieć możliwość wnioskowania wyłącznie o ograniczony zakres (zależnie od sytuacji), ale to nie jest „pełny KRUS” i nie działa jak klasyczne ubezpieczenie rolnika/domownika. (To obszar, w którym najwięcej jest rozczarowań, bo intuicyjnie wiele rodzin zakłada, że „da się przepisać na KRUS” – a najczęściej się nie da.)
Roczna kwota graniczna: limit, o którym najłatwiej zapomnieć
Rolnik prowadzący działalność gospodarczą i pozostający w KRUS musi co roku rozliczyć się z limitem związanym z podatkiem dochodowym z tej działalności. Minister właściwy ogłasza roczną kwotę graniczną w Monitorze Polskim, a przekroczenie limitu (co do zasady) może oznaczać utratę prawa do pozostania w KRUS na zasadach „rolnik-przedsiębiorca”.
Kluczowe są też terminy: trzeba pamiętać o złożeniu zaświadczenia/oświadczenia w przewidzianym czasie (w praktyce często wskazuje się 31 maja jako granicę na przekazanie informacji za poprzedni rok – jeśli temat dotyczy Ciebie, sprawdź bieżące komunikaty KRUS dla konkretnego roku rozliczeniowego).
Działalność nierejestrowana: kiedy jest bezpieczniejsza dla KRUS
Działalność nierejestrowana (nieewidencjonowana) – czyli taka, która nie wymaga wpisu do CEIDG – bywa wybierana jako forma „na próbę”. Z perspektywy KRUS bywa istotne to, że nie jest to klasyczna zarejestrowana działalność gospodarcza, a więc zwykle nie uruchamia tych samych mechanizmów (np. oświadczeń „w 14 dni” jak przy CEIDG). Mimo to trzeba pilnować warunków działalności nierejestrowanej (m.in. limitów przychodów) i nie mieszać jej z formami, które już wymagają rejestracji. Najbezpieczniej jest porównać swój model z oficjalnymi informacjami dla przedsiębiorców i KRUS przed startem.
Zaświadczenie A1: po co rolnikowi, który wyjeżdża do UE/EFTA/Wielkiej Brytanii
Jeśli wykonujesz działalność na własny rachunek również za granicą i chcesz potwierdzić, że nadal podlegasz polskim przepisom ubezpieczeniowym, kluczowe jest zaświadczenie A1. KRUS może je wydawać rolnikom (a w niektórych wariantach także domownikom), ale wymaga wykazania, że „znaczna część” aktywności jest realizowana w kraju – w praktyce często przyjmuje się próg ok. 25 proc. według kryteriów takich jak obrót, czas pracy, liczba usług czy dochód.
To dlatego do wniosku A1 dołącza się oświadczenia i dokumenty finansowe/umowy – nie po to, by utrudniać życie, tylko by dało się porównać skalę aktywności w Polsce i za granicą.
Ubezpieczenie zdrowotne: szczególny przypadek działów specjalnych
W praktyce najwięcej pytań budzi sytuacja rolników, którzy – oprócz gruntów – prowadzą działy specjalne produkcji rolnej (np. określone uprawy w szklarniach). W takich przypadkach zasady liczenia składki zdrowotnej mogą być inne niż „od gruntów” i często zależą od dochodu z działów specjalnych, z minimalnym progiem powiązanym z minimalnym wynagrodzeniem. Ponieważ kwoty minimalnego wynagrodzenia zmieniają się w czasie (i bywają ogłaszane rozporządzeniem), najbezpieczniej traktować konkretne wyliczenia kwotowe jako „na dany rok” i sprawdzać aktualne stawki w oficjalnych komunikatach.
Składki, przelewy i ulgi: dwie pułapki organizacyjne
Po pierwsze: w praktyce często nie da się opłacić wszystkiego jednym przelewem, bo ubezpieczenie społeczne rolników i ubezpieczenie zdrowotne mają różne rachunki/identyfikatory. Po drugie: gdy pojawiają się problemy z płatnością, warto wiedzieć, że istnieją ulgi (np. odroczenie terminu płatności albo raty) – ale wymagają złożenia wniosku i uzasadnienia w KRUS.
Czytaj też:
Gdy choroba lub rodzicielstwo przerywa pracę w gospodarstwie. Sprawdź, jakie świadczenia z KRUS-uCzytaj też:
Wypadek w gospodarstwie to nie tylko uraz. Sprawdź, jak KRUS chroni Twoje zdrowie i prawa