Historia Viagry to jeden z najbardziej znanych przykładów tego, jak badania kliniczne potrafią zmienić medycynę. Preparat był początkowo opracowywany jako lek na dusznicę bolesną i nadciśnienie tętnicze. W trakcie badań naukowcy zauważyli jednak zupełnie inne działanie substancji – wpływ na erekcję. To odkrycie całkowicie zmieniło kierunek dalszych prac i sprawiło, że sildenafil stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych leków na świecie. Eksperci podkreślają, że podobnych historii w medycynie jest znacznie więcej.
– Są dwie metody odkrywania nowych leków
– tłumaczy dr n. med. Dominika Orszulik-Baron.
– Pierwsza to czysty przypadek, czyli odkrywamy, że coś, co miało działać na jedno schorzenie, działa w zupełnie inny sposób i okazuje się skuteczniejsze tam, gdzie początkowo się tego nie spodziewaliśmy.
Polska coraz ważniejsza na mapie badań klinicznych
Polska prowadzi dziś około 1800–1900 aktywnych badań klinicznych rocznie. To daje jej 5. miejsce w Europie i 10. na świecie. Jeszcze w latach 90. liczba takich badań wynosiła zaledwie 50–60 rocznie. Eksperci podkreślają jednak, że przez wiele lat rozwój infrastruktury wspierającej badania kliniczne był nierównomierny. Szczególnie widoczne było to w Małopolsce. Jeszcze do niedawna w Krakowie nie działało ani jedno Centrum Wsparcia Badań Klinicznych. Dziś są już trzy – i mają odegrać kluczową rolę w rozwoju nowoczesnej medycyny.
Trzy centra mają zmienić oblicze badań klinicznych w Małopolsce
Dzięki środkom z KPO w Krakowie powstały:
- Multidyscyplinarne Centrum Wsparcia Badań Klinicznych w 5 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką SPZOZ,
- Innowacyjne Centrum Wsparcia Badań Klinicznych w Narodowy Instytut Onkologii,
- Jagiellońskie Centrum Wsparcia Badań Klinicznych tworzone przez Szpital Uniwersytecki w Krakowie i Uniwersytecki Szpital Dziecięcy.
Na ich utworzenie przeznaczono dziesiątki milionów złotych z funduszy unijnych. Szpital wojskowy otrzymał prawie 20 mln zł, Narodowy Instytut Onkologii ponad 18 mln zł, a szpitale uniwersyteckie niemal 12 mln zł.
Centra nie są wyłącznie administracyjnym "dodatkiem" do badań. To właśnie one organizują cały proces – od kwestii prawnych i dokumentacji po opiekę nad pacjentami.
– Zadaniem Multidyscyplinarnego Centrum Wsparcia Badań Klinicznych jest bezpieczne przeprowadzenie przez proces badawczy zarówno zespołów naukowych, jak i pacjentów
– mówi dyrektor MCWBK Mariusz Bocheński.
– Skomplikowane procedury administracyjno-prawne to nasza sprawa. Zespół badawczy ma spokojnie pracować, a pacjent ma otrzymać najwyższą jakość naukową w opiece.
Pacjenci nadal boją się badań klinicznych
Mimo dynamicznego rozwoju badań klinicznych wielu pacjentów nadal utożsamia je z niebezpiecznymi eksperymentami medycznymi. Dlatego centra w Krakowie organizują także działania edukacyjne.
– Pacjenci, którzy wiedzą, czym są badania kliniczne, często sami ich szukają
– podkreśla Aleksandra Wilk, dyrektor Sekcji Raka Płuca w Fundacji „To Się Leczy”.
– Trzeba jednak wiedzieć, gdzie szukać i jak się do takich badań dostać. Dzięki nim pacjenci mogą mieć dostęp do terapii, które nie są jeszcze refundowane, a często są dla nich jedyną szansą.
Eksperci przypominają, że udział w badaniu klinicznym jest dobrowolny, a pacjent może zrezygnować na każdym etapie bez ponoszenia kosztów.
Badania kliniczne zmieniają leczenie nowotworów
Jednym z obszarów, w których badania kliniczne odegrały ogromną rolę, jest onkologia. Dzięki nim rozwinęły się immunoterapia, leczenie biologiczne i terapie genomowe.
– W przypadku nowotworów rzadkich badania kliniczne dają pacjentom ogromne możliwości – mówi onkolog Joanna Seredyńska. – Leki takie jak pembrolizumab czy nivolumab zaczynały od jednego wskazania, a dziś są stosowane w ponad trzydziestu różnych rozpoznaniach.
Nowoczesne terapie rozwijają się również w otolaryngologii. Badania prowadzone są m.in. dla pacjentów z niedosłuchem, szumami usznymi czy zawrotami głowy.
– Nadzieją dla części chorych będą nowoczesne leki oraz terapie genowe – podkreśla dr n. med. Aleksandra Sobolewska.
Od bakteriofagów po sztuczną krew
Rozwijane dziś badania obejmują również technologie dla medycyny wojskowej i ratunkowej. Wśród najbardziej innowacyjnych projektów znajdują się bakteriofagi zwalczające oporne bakterie oraz sztuczna krew.
– To bardzo ciekawe rozwiązania będące obecnie w fazie badań przedklinicznych – mówi prof. Bartłomiej Guzik. – Każde z nich będzie musiało przejść przez badania kliniczne, zanim trafi do pacjentów.
Część technologii rozwijana jest w ramach programu NATO DIANA wspierającego innowacje podwójnego zastosowania – cywilnego i wojskowego.
Kraków inwestuje w medycynę przyszłości
Rozwój badań klinicznych wymaga nowoczesnej infrastruktury. W szpitalu wojskowym w Krakowie trwa obecnie rozbudowa bloków operacyjnych, nowych oddziałów oraz zaplecza badawczego.
– Przez najbliższe lata szpital będzie jednym wielkim placem budowy – mówi Paweł Wesołowski.
Eksperci są zgodni, że powstający Małopolski Wojskowy Instytut Medyczny może jeszcze bardziej zwiększyć znaczenie Krakowa na mapie europejskich badań klinicznych i przyciągnąć kolejne międzynarodowe projekty naukowe.
Czytaj też:
Robot operuje kolana w Krakowie. Mniej bólu i szybszy powrót do sprawnościCzytaj też:
Robot ratuje dłoń pacjenta. Przełomowa operacja w Krakowie