O tym, czy zawał serca można przewidzieć, dlaczego młode kobiety również są zagrożone i co najbardziej zaniedbujemy w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych, rozmawiamy z prof. dr. hab. n. med. Tomaszem Zdrojewskim, ekspertem w dziedzinie prewencji chorób serca i naczyń z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.
Anna Kopras-Fijołek, Wprost/NewsMed: Czy zawał serca można przewidzieć, zanim się wydarzy?
Prof. Tomasz Zdrojewski: Zdecydowanie tak. Możemy spojrzeć na to z trzech perspektyw. Pierwsza dotyczy oceny ryzyka. Dziś dla każdego Polaka możemy oszacować ryzyko wystąpienia zawału serca w ciągu najbliższych dziesięciu lat, a także w perspektywie całego życia. Uwzględniamy przy tym czynniki ryzyka i styl życia.
Druga perspektywa jest kliniczna. Jeżeli pojawiają się dolegliwości w klatce piersiowej, szczególnie prowokowane przez wysiłek fizyczny, powinny skłonić do szybkiego zgłoszenia się do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej i wykonania odpowiednich badań, w tym EKG.
Trzecia kwestia to wywiad rodzinny. Jeżeli u naszych bliskich występowały przedwczesne zawały serca czy udary mózgu, powinniśmy o tym pamiętać i wcześniej niż inni zadbać o profilaktykę.
Na ile dokładnie potrafimy dziś ocenić indywidualne ryzyko zawału, również u osób, które nie mają żadnych objawów?
To ogromna dziedzina nauki, która rozwija się od kilkudziesięciu lat. Jej podstawy powstały między innymi dzięki amerykańskiemu badaniu Framingham Heart Study oraz międzynarodowemu Seven Countries Study. Udowodniono, że nadciśnienie tętnicze jest bardzo silnym czynnikiem ryzyka zawału serca. Później zdobyto podobne dowody dotyczące palenia papierosów, hipercholesterolemii, czyli zbyt wysokiego stężenia cholesterolu, a także otyłości i zaburzeń gospodarki węglowodanowej prowadzących do cukrzycy. Na podstawie wieloletnich obserwacji opracowano algorytmy, które pozwalają obliczać ryzyko sercowo-naczyniowe. Takie narzędzia są dziś dostępne również w Polsce. Ma to ogromne znaczenie dla lekarza. Jeżeli pacjent ma wysokie ryzyko wystąpienia zawału w stosunkowo krótkim czasie, szybciej rozpoczynamy leczenie, żeby obniżyć ciśnienie tętnicze, cholesterol czy stężenie glukozy. Natomiast u osób z niskim ryzykiem większą rolę może początkowo odgrywać edukacja i postępowanie niefarmakologiczne. Pamiętajmy przy tym, że mówimy nie tylko o zawale serca, ale również o udarze mózgu, rozwoju przewlekłej choroby nerek czy miażdżycy tętnic kończyn dolnych.
Czy pacjent może samodzielnie sprawdzić, jak duże jest jego ryzyko?
Tak. Są dostępne odpowiednie narzędzia internetowe, m. in. związane z Europejskim Towarzystwem Kardiologicznym czy instytucjami zdrowia publicznego. Można też poprosić lekarza POZ lub kardiologa o obliczenie ryzyka.
Co ciekawe, możemy nie tylko sprawdzić obecne zagrożenie, ale także zasymulować, jak zmieni się ono po poprawie wyników badań. Jeżeli ktoś ma cholesterol całkowity na poziomie 230 mg/dl, a dzięki odpowiedniej diecie i leczeniu obniży go do 150 mg/dl, może zobaczyć, jak taka zmiana przekłada się na prognozowane ryzyko sercowo-naczyniowe. To ważne z punktu widzenia motywacji pacjenta. Widzimy konkretnie, jakie korzyści możemy osiągnąć dzięki zmianie stylu życia i skutecznemu leczeniu.
Zawał kojarzy się z nagłym, silnym bólem w klatce piersiowej. Czy wcześniej pojawiają się objawy, których nie powinniśmy lekceważyć?
Przede wszystkim trzeba zwracać uwagę na ból w klatce piersiowej, szczególnie zlokalizowany za mostkiem. Może mieć charakter ucisku czy pieczenia. Typowe jest to, że dolegliwości pojawiają się podczas wysiłku fizycznego, po wyjściu na zimno czy w sytuacji silnego stresu. Nie chodzi tu o charakterystyczne kłucie z boku klatki piersiowej, którego wiele osób się obawia, ale przede wszystkim o ból zamostkowy, prowokowany wysiłkiem. Takie objawy powinny skłonić do konsultacji lekarskiej. Zadaniem lekarza jest wówczas sprawdzenie, czy nie występuje miażdżyca tętnic wieńcowych i zagrożenie zawałem.
Czy zawał może wystąpić zupełnie niespodziewanie, bez wcześniejszych objawów?
Może, choć jest to bardziej złożone zagadnienie. Zdarzają się również zawały bez typowych dolegliwości bólowych. Dotyczy to między innymi osób z cukrzycą, które mogą inaczej odczuwać objawy niedokrwienia serca i łatwiej je zlekceważyć.
Zawał jest zdarzeniem nagłym, ale składa się na niego wiele wcześniejszych elementów. Można powiedzieć, że na zawał sami sobie zapracowujemy?
Tak, niewłaściwym sposobem żywienia, brakiem aktywności fizycznej, paleniem papierosów czy niekontrolowanymi czynnikami ryzyka. Dlatego tak ważne jest, żebyśmy nie koncentrowali się wyłącznie na momencie wystąpienia zawału, ale na tym, co przez lata prowadzi do rozwoju choroby.
Czy zawał serca rzeczywiście może dotknąć młodą osobę, która nie ma nadwagi, nadciśnienia ani innych typowych obciążeń?
Tak, i to bardzo ważny problem. W Polsce prowadzono badania i rejestry dotyczące zawałów serca, między innymi w Śląskim Centrum Chorób Serca w Zabrzu. Analizowaliśmy również przypadki kobiet, które przebyły zawał serca około 40.-45. roku życia, a nawet wcześniej. Okazuje się, że pomimo ochronnego działania hormonów w okresie przedmenopauzalnym kobiety również mogą doświadczać ciężkich, powikłanych zawałów. Szczególną uwagę trzeba zwrócić na bardzo intensywne palenie papierosów. W takich przypadkach nawet jeden, ale ekstremalnie nasilony czynnik ryzyka może doprowadzić do zawału w młodym wieku. Nie trzeba mieć jednocześnie otyłości, nadciśnienia, podwyższonego cholesterolu i palić papierosów, żeby być poważnie zagrożonym. Czasami wystarczy jeden bardzo silny czynnik.
Kolejną szczególnie zagrożoną grupą są osoby, w których rodzinach dochodziło do przedwczesnych zawałów. Co powinno je zaniepokoić?
Przede wszystkim trzeba pamiętać o hipercholesterolemii rodzinnej. To choroba uwarunkowana genetycznie, prowadząca do bardzo wysokich stężeń cholesterolu LDL. Szacuje się, że w Polsce może być około 150-200 tysięcy osób z hipercholesterolemią rodzinną, przy czym większość pozostaje nierozpoznana. U części z nich cholesterol całkowity osiąga wartości 400 mg/dl i więcej, a cholesterol LDL przekracza 200 mg/dl. Są to bardzo wysokie wartości, które wiążą się z poważnym zagrożeniem sercowo-naczyniowym.
Jeżeli w rodzinie występowały przedwczesne zawały serca czy zgony z przyczyn sercowo-naczyniowych, trzeba szczególnie uważnie przyjrzeć się gospodarce lipidowej. W Polsce dysponujemy już możliwościami diagnostyki i leczenia takich pacjentów. Bardzo rozwinął się system opieki nad osobami z hipercholesterolemią rodzinną. Ważnym ośrodkiem jest Krajowe Centrum Hipercholesterolemii Rodzinnej działające w Gdańsku przy Gdańskim Uniwersytecie Medycznym. Najważniejsze, żeby tych pacjentów odpowiednio wcześnie rozpoznawać i kierować do specjalistów.
Mówimy o paleniu papierosów, cholesterolu czy nadciśnieniu. Jak duże znaczenie dla ryzyka zawału ma brak aktywności fizycznej?
Ogromne. I uważam, że ten czynnik powinien być znacznie mocniej podkreślany. Jako Polska Akademia Nauk przygotowaliśmy w ramach programu „Polskie Zdrowie 2.0” opracowania dotyczące najważniejszych wyzwań zdrowotnych w Polsce. Jednym z nich jest bardzo niski poziom aktywności fizycznej Polaków. Z naszych analiz wynika, że gdyby Polacy zaczęli ruszać się tak jak Duńczycy czy Szwedzi, mogliby żyć przeciętnie o 1,5-2 lata dłużej. To bardzo poważne analizy naukowe, które pokazują, jak ogromne znaczenie dla zdrowia całej populacji ma codzienna aktywność fizyczna.
Dlaczego w Polsce wciąż tak mało się ruszamy, mimo licznych kampanii promujących aktywność fizyczną?
Mamy w tym obszarze olbrzymie zaległości. Pomimo różnych akcji, budowy orlików i innych inicjatyw ruszamy się zdecydowanie mniej niż mieszkańcy Skandynawii. Problem polega na tym, że brakuje nam rozwiązań systemowych. Mamy ustawę o sporcie, ale nie mamy odpowiednich mechanizmów prawnych i organizacyjnych, które kompleksowo wspierałyby rozwój powszechnej kultury fizycznej. Poszczególne ministerstwa organizują różne akcje, ale nie zastąpią one spójnego, długofalowego podejścia. To jest cywilizacyjne opóźnienie, z którym powinniśmy się zmierzyć.
Gdybyśmy chcieli skuteczniej zapobiegać zawałom, zamiast dopiero leczyć ich skutki, od czego powinniśmy zacząć?
Kluczowe znaczenie ma świadomość własnych czynników ryzyka. Powinniśmy wiedzieć, jakie mamy ciśnienie tętnicze, jaki jest nasz poziom cholesterolu i glukozy oraz masa ciała i obwód brzucha. Musimy też zwracać uwagę na sposób odżywiania i aktywność fizyczną.
Pozytywnie oceniam zwiększenie dostępności badań profilaktycznych. Warto tutaj pochwalić program „Moje Zdrowie”, w ramach którego uprawnione osoby mogą bezpłatnie wykonać badania, między innymi dotyczące gospodarki lipidowej czy stężenia glukozy. Coraz więcej Polaków zaczyna korzystać z tej możliwości, z czego nasze środowisko bardzo się cieszy. Jednak sama świadomość i badania to dopiero początek. Trzeba również podejmować działania prowadzące do ograniczenia ryzyka, odpowiednio się odżywiać, być aktywnym fizycznie i w razie potrzeby rozpocząć leczenie. Współczesna medycyna daje nam bardzo duże możliwości oceny i redukcji ryzyka sercowo-naczyniowego. Powinniśmy z nich korzystać, zanim dojdzie do zawału serca.
Czytaj też:
Polskie serca biją na alarm. Prof. Banach mówi wprost Czytaj też:
Zawał przez chore dziąsła? Sprawdź, jak stan jamy ustnej wpływa na serce Czytaj też:
„Statyny zabijają”? „Kieliszek na zdrowie”? Kardiolodzy obalają groźne mity Czytaj też:
Prof. Olszanecka: Kobiety umierają na serce. Te statystyki można zmienić